مۆرفۆلۆژی ساختمانی حیزب و ستڕاتیژیەکانی پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ لە قەوارەی حیزبدا، برایم لاجانی

پیکهێنانی ئاڵوگۆڕ لە سترەکتور و کولتوری سیاسی حیزبدا  لە رێگای کەسایەتیەکی کاریزماوە.

braym-lajani-

برایم لاجانی

 

رێبەرێکی کاریزما دەتوانێ بە ئاسانی و بێ هیچ جۆرە مقاوەمەتێک، ئاڵوگۆڕی قوڵ و بنەرەتی و تەنانەت رادیکاڵیش لە ساختار و سترەکتوری حیزبدا پێک بێنێ. Weber یەکێک لە شارەزا بەناوبانگەکانی ئەو مەیدانە ئۆتۆریتەی کاریزماتیک بە جۆرێک پیناسەدەکات کە لەودا کەسایەتیەک دەبیتە سەرمەشق و سەرچاوەی ئیلهام بۆ هەموو حیزب و بەدەنەو جەماوەرەکەی (Weber 1971).

Bryman لە پێناسەکردنی کەسایەتی رێبەرێکی کاریزماتیکدا دەڵێ رێبەرێکی لەو چەشنە کەسێکە کە دەتوانێ کەندو کۆسپەکانی سەرێگای پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ لە حیزب و قەوارەی حیزبدا, کەم کاتەوە. هەروەها ئەو کەسێکە کە لە رێگای کەسایەتی بە هێز و تایبەتمەندیە ئەخلاقی و سیاسیەکانی خۆیەوە دەتوانێ شورشەوق  و ئیشتیاق(entusiasme) لە نێو حیزبدا بۆ ئاڵوگۆر و کار و خەبات دروستکات و فەزایەکی پڕ لە  شتاب وئینێرژی موسبەت لە تەشکیلاتدا بخولقێنێ. (Bryman 1992:99)

کەواتە دەتوانین بڵێین کە رێبەرێکی کاریزماتیک  ئەگەر بیەوێ و بکەوێتە پشتی سەری پرۆژەی ئاڵوگۆڕ پێکهێنان لە حیزبدا، دەتوانێ

بەسەرکەوتوییەوە بیباتە پێش. وەک لەسەرەوە باسمان کرد  Weber 

لە درێژەی باسەکەی خۆیدا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێ کە تەنیا  رێبەرێک کە خاوەنی کەسایەتیەکی کاریزماتیک بێت، دەتوانێ قاوغ و قەفەزی  ئاسنینی ئەو عەقلانیەتە بشکێنێ کە حیزب و بەدەنە وتەشکیلاتەکەی لەسەری وەستاون. (Rasjonalitetens jernbur) ناو براو لە نوسراوەکانی دواتری خۆیدا لەسەر ئەو بابەتە دەڵێ رێبەرێکی کاریزما لەدەستی دێت کە ئاڵوگۆڕی شۆڕشگێرانەش لە قەوارەو کولتوری سیاسی حیزبەکەی دا پێکبێنێ.

 واتە کەسایەتیەکی ئەوتۆ دەتوانێ ئەو ساختارە بۆڕۆکراتیە بشکێنێ کە لە دەست و پێێ حیزب و تەشکیلاتەکەی ئاڵاوە و ئەندام و کادرەکانی حیزب لە ئینسان بوون دادەڕنێ و دەیان کاتە پێچ و مۆرە لە ماشێنی قەوارەی حیزبدا(Virket dehumaniserend).

دوای ناوبراویش زۆر تیئۆریسێنی دیکەی ئەوبوارە لەسەر ئەو بابەتە لێکۆڵینەوەیان کردوە  و تێکۆشاون وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە کە رێبەرێکی کاریزماتیک دەتوانێ چ رۆڵێک لە پێکهێنانی ئالوگۆڕ و بردنەپێشی پرۆژەیەکی ئەوتۆدا ببینێ؟

 (Bennis & Nanus 1985, Tushman & Romanelli 1985, Bryman 1992)

زاراوەیەکی عیلمی کە زۆر لە پێوەندیی دەگەڵ ئەو مۆدێلە لە رێبەریدا  کەڵکی لێوەردەگیرێ کە خوازیاری  پێکهێنانی ئالوگۆڕ لە ساختار و کولتوری حیزب و تەشکیلاتدا دایە ،بریتیە لە (Transformasjonsledelse).

 لەو بارەوە زۆر کەسی شارەزا دواون و لێکۆڵینەوەی مەیدانیان کردوە.  بەڵام لێرەدا ئێمە تێدەکۆشین ئەوە روون کەینەوە کە چۆن رێبەرێکی کاریزماتیک دەتوانێ  ئاڵوگۆر لە حیزب و قەبارە و کولتورەکەیدا پێکبێنێ ؟ ئەو ستڕاتیژیەی کە کەسایەتیەکی کاریزما بۆ ئاڵوگۆر درووستکردن  لە حیزبدا بەکاری دێنێ دەکرێ بەو قۆناخانەی خوارەوەدا تێپەڕێ. (Nadler & Tushman 1990, Tichy &

 Devanna 1990)

یەکەم:

وەزعی حیزب هێندە  خراپە، هێندە ئاڵۆزە، هێندە بێ سەرەوبەرەیە و تەشکیلات هێندە ناکارایە ،  کە ناڕەزایەتیەکی بەرینی لە ریزەکانی حیزب و رێکخراوەکانیدا پێکهێناوە. لە حاڵەتێکی لەو چەشنەدا رێبەری کاریزما  ڕۆڵی پێغەمبەری ئاخر زەمانێ دەبینێ.  واتە (Dommedagsprofet).

لە سەرەتادا رێبەری کاریزما دێ و وێنەیەکی پڕ قەیران لە وەزعەکە نیشان دەدا بەجۆرێک کە سەرەنجام  هەموو دەگەنە  ئەو قەناعەتە کە ئەگەر کارێک نەکرێ و ئاڵوگۆرێک پێک نەیە، هەموو پێکەوە دەچنە جەهەندەمێ.

دووم:

هاوتەریب لەگەڵ نیشاندانی ئەو وەزعە، ئەو وێنە  نا مەتڵوبە لە حیزب و مەوقعیەتی حیزب، رێبەری کاریزما تێدەکۆشێ پەیامێک بێنیتە گۆڕ، پرۆژەیەک بخاتە بەردەستی حیزب، یا ئاسۆیەک دەستنیشان بکات و ڤیزشونێک  و ئاڵایەک بەرزکاتەوە و راگەیەنێ کە ئەگەر ئاڵوگۆر لە سیستیم و سترەکتوری حیزبدا پێک بێنین و دەرگای ئاڵوگۆر پرۆژەکانی ، دەگەینە وەزعی دڵخواز.

لە زۆرترین حاڵەتەکاندا پەیام و ڤیزشونێکی لەو چەشنە بە شێوەی میتافۆر(Metafor) واتە کینایە، ئیستیعارە یا مەجاز فۆرمۆڵە دەکرێ و دەدرێتە  حیزب و بەدەنە.  ئیستیعارەیەک  کە ستاندارێکی بەرزی هەیە. لە هەمان کاتدا تێدەکۆشێ پێچەوانەی ئەوەش نیشانبدات  و ئەوە رادەگەیەنێ کە ئەگەر ئاڵوگۆڕ پێک نەیە کارەسات  روودەدات.

سێیەم:

لەگەڵ هەموو ئەوانەدا کە باسمان کردن، رێبەری کاریزماتیک لە حیزب و تەشکیلاتدا لە رێگای نیشاندانی ورەی بەرز و حەمماسەتی  شەخسی یەوە ، ڕۆڵی ریئاکتۆری ئەتۆمی و سەرچاوەی وزە و ئینێرژی  لە تەشکیلاتدا دەگێڕێ. لەو رێگایەوە حیزب و بزووتنەوە بەرەبەرە  و بەردەوام بەرەو سەرکەتنی بچوک بچوک و دەسکەوتی کەم کەم دەبا، بەجۆرێک کە حیزب و بەدەنە و جەماوەرەکەی  ئەوە وا لێک دەدەنەوە  و وای دەبینن کە حیزب بە رێگای درووستدا دەڕواتە پێش و لە سەر سیراتەن موستەقیمە.

 هەندێک لێکۆڵەرەوە  بە پرۆسەیەکی لەو جۆرە دەڵێن تێکدان و لێک هەڵوەشاندنی خەللاقانە. (Kreativ destruksjon)

بەوشێوەیە سترەکتوور، سیستەم و کولتوورە کۆنەکان تێک دەدرێن و بەردەوام ئەلتڕناتیڤی تایبەتیان لە جێ دادەنرێت.

چوارەم:

رێبەری کاریزماتیک توانای ئەوەی هەیە کە کادرەکان، تێکۆشەرەکان، بەدەنەو ئۆرگانەکانی حیزب و رێکخراوەکانی بەرەی پێشەوەی تێکۆشانی حیزب بۆ پیادەکردنی بەرنامەو پلانەکانی حیزب بەسیج و مۆبیلیزە بکات. بەو جۆرە رێبەری کاریزماتیک دەبێتە مۆدێل و سەرمەشق لە نێو تەشکیلاتدا و هەموو تێدەکۆشن خۆیان بەو پێناسەبکەن و لە رێگای پەیڕەوی لەو، وەفاداری خۆیان  بەحیزب و ریبازەکەی نیشان بدەن.

 پەیڕەوی و خۆپێناسەکردنێکی ئەوتۆ دەبیتە سەرچاوەیەکی گەورەی ئەنگیزە( Drivkraft)   بۆ کارو خەبات و تێکۆشان بەو رێگایەدا کە رێبەر دیاری دەکات.

 

لە پێوەندی دەگەڵ رێبەری کاریزماتیکدا خاڵێکی بنەڕەتی لە گۆڕێدایە  کە نابێ وەبەرچاوی نەگرین. ئەویش ئەوەیە کە رێبەرێکی لەو مۆدێلە جێگای بڕواو متمانەی سەرتاسەری رێبەرایەتی  حیزب و تەشکیلات   و جەماوەرەکەیەتی.(Bryman 1992).. هەر بۆیە  هەمووان، رێبەری و کادرەکان و بەدەنەو جەماوەری حیزب بڕواو متمانەی تەواو  بە هەرچەشنە زانیاریەک دەکەن کە لە رێگای رێبەری کاریزماوە بۆیان بێت. لەوەش زیاتر بۆ هەندێکان لە تەشکیلات و حیزبدا، رێبەرێکی لەو مۆدێلە دەبێتە تەنیا سەرچاوەی زانیاری.

سەرەڕای هەموو ئەوەی کە باسمان کرد، پێکهێنانی ئاڵوگۆر لە رێگای رێبەرێکی کاریزماوە،  گیروگرفتی گەورەی بۆ حیزب و تەشکیلاتەکەی بە دواوە دەبێت.

ڕەنگە گەورەترین گیروگرفت ئەوە بێت کە بە زەحمەت ئەوە تەشخیس دەین   کە کێ رێبەرێکی کاریزمایە؟.یا رێبەرێکی کاریزما دەبێ چۆن بێ و سیفاتەکانی چی بن؟ ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە حیزب و تەشکیلات لە کاتێک دا کە پێویستیان بە ئاڵوگۆرە هەمیشە نەتوانن رێبەرێکی کاریزما لە ریزەکانی خۆیاندا بدۆزنەوە.

 راستیەکەشی ئەوەیە کە رێبەرانی لەو چەشنە لە تەشکیلاتی حیزبدا  زۆر بەدەگمەن و تەنیا جارجار هەڵدەکەون.  ئەگەر حیزب بیەوێ کەسایەتیەکی کاریزماتیکیش وەک رێبەر بۆخۆی لە دەرەوەڕا، یا لە رێکخراوێکی دیکەڕا ڕاکێشێتە نێو تەشکیلات و رێبەریەکەی ، زۆر زوو دەردەکەوێ کە  ئەو رێبەرە لێرە ئیدی ناتوانێ ئەو نەخشە بگیڕی کە لە کات و شوێنێکی دیکە دا گێراوەیەتی.  بۆ؟ چونکە کاریزماتیک بوون پێوەندی هەیە بەو هەلومورجەی کە رێبەری کاریزما خۆی تێدا نیشان دەدات.

(  Situasjonssbesspesifikk). 

(Strand (2007:72)

واتە ئەگەر رێبەرێکی کاریزماتیک لە حیزبێکدا، لە هەلومەرجێکدا، لە فترەیەکی زەمەنی دیاری کراودا، لە شوێنێکدا رۆڵی کاریزماتیکی هەیە، مەرج نیە لە مەوقعیەتێکی دیکە و بارودۆخێکی دیکەشدا بتوانێ هەمان رۆڵ ببینێ. مێژوو زۆر نمونەی ئاوامان وەبیر دێنێتەوە. چێرچیل، بێ ئەولاولا لە کاتی شەڕدا وەک رێبەرێکی کاریزماتیک دەرکەوت و درەوشایەوە. کەسێک بوو نەک هەر خەڵکی ولاتەکەی بە لكو گەلانی دیکەی دونیاش لە  دەورانی شەڕدا وەک کاریزما سەیریان دەکرد. کەچی ماوەیەکی زۆر کەم  پاش تەوابوونی شەڕ خەڵکی ئینگیلستان لە هەڵبژاردنێکی تەواو دێموکراتیک و قانوونی دا  نایەکی گەورەیان پێ گوت و ناردیانەوە  ماڵێ. واتە کاریزمابوونی چەرچیل، بەتەوابوونی  شەڕ کۆتایی پێهات.

جیا لەوە رێبەری کاریزماتیک گیروگرفتی جۆراوجۆری دیکەش دەگەڵ خۆی دێنێ.Weber  لە لێکۆڵینەوەکانی خۆیدا باس لەوە دەکات کە یەکێک لەو گیروگرفتانە  بریتیە لە (Suksesjonskrisen) . واتە مرۆڤ نازانێ چۆن وەدوای رێبەرێکی کاریزماتیک بکەوێ و چۆن هەڵس وکەوت دەگەڵ کەسێک بکات کە  بە سەرکەوتو لە قەڵەم دەدرێت و هەموو ئازای بەدەنی لەسەرێ هەتاخوارێ میداڵ و ئەستێرەن.

گیروگرفتێکی  دیکەش ئەوەیە  کە زۆر جار دەبینین کە رێبەرێکی  بەوەج  وکاریزماتیک لە قۆناخی پێکهێنانی ئاڵوو گۆردا زۆر چاک دەدرەوشێتەو و رۆڵی گەورە دەگیڕێ.

 بەڵام  هەر ئەو کەسە لە قۆناخی دوای ئەوەدا  کە ئیتر ئاڵووگۆر زۆر گرنگ نیە و ئیدی قۆناخ قۆناخی جێگیرکردن و تەسبیت کردنی  ساختاری تەشکیلاتی و سیستەم  و فۆرم دان بە حیزب و رۆتینیزەکردنی  کارەکانە،  دەبێتە کۆسپ و تەنانەت کارەسات.

(katastrofe)

 

مەسەلەی سێ یەم ئەوەیە کە ئەو جۆرە رێبەرانە چاوەڕوانیەکی گەورەو زۆر بە دەوری  خۆیانەوە دروست دەکەن کە بە زەحمەت بۆیان جێبەجێ دەکرێ.  ئەوەش لە درێژخایەندا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی نائومێدی و  دڵساردی لە ریزەکانی حیزب و بزووتنەوەد.(Desillusjon)

بەوجۆرە لەئاکامدا حیزب و خەڵکەکە بڕواو متمانەیان بە رێبەری کاریزما نامێنێ . واتە سیحرەکە بەتاڵ دەبێت.

لە داهاتوودا ستڕاتیژیەکانی دیکەی ئاڵوگۆڕ پێکهێنان  لە  سترەکتور و قەوارەی حیزبدا دەخەینە بەر باس.

ئیبڕاهیم لاجانی

کاتالۆگ