ڕەوشت و خوو خدە (ئەخلاق) ، مەلا برایم مەجید پوور

  بەناوی خوای دڵاواو دلۆڤان

لـە ژیانی مرۆڤەکاندا ئەخلاق دەوری کاریگەر دەگێڕێی . زانـستی ئـەخلاق دەڵێی : ڕەوشت و خوو خدە پیوەندی بە چاکە و خراپەوە هەیە و ڕوونی دەکاتەوە کە دەبێ مرۆڤەکان دەگەڵ یەکتری هەڵسوکەوتیان چۆن بێ .

mela-braym-mejidpur-0

دەری دەخا کە مەبەست چیەو ڕێگای لێی تێگەیشتنی بەکوێدایە. گومان لەوە دانیە ڕەوشتی چاک (ئەخلاق) یەکەمین و گرینگترین کۆڵەکەی ڕاگرتنی کەسایەتی و سەروەری گەلانە، بۆیە هەمو لێکۆڵەر و زانایانی کۆمەڵناسی یەکڕان لە سەر ئەوەی پێداویستی هەرە گرینگی ژیـانـە لە کۆمەڵگاداو بـەقازانـجی سەرجەم تاکەکانو کۆمەڵگاکەمانە، چونکە تاکی گەندەڵ و فاسید جگە لەوەی زیان بە خۆی دەگەیەنێ کۆمەڵگاش گەندەڵ دەکاو ژیانی مرۆڤانە و ئازادیان لیدەشێوێنێ.

تاکی درۆزن ، ڕیایی بازو ، دووڕوو ، ئێرەییبەرو ، شەڕاژۆو ، قومار کەرو ، فێڵەباز دەتوانن کۆمەڵگاش ئالودە بکەن ، ئەوانە ویرۆسی نەخۆشیەکی ترسناکن ئەگەر بڵاو ببنەوە کۆمەڵگا دادەفەتێنن . هەمو زانایانی شەرعو زانستی نوێی کار دەکەن بۆ لەناو بردنی ئەو ڕەوشتە دژە مرۆڤانەو نە هێشتنیان و ڕازاندنەوەی دنیایەک کـە مـرۆڤ تێیدا بەئاسودەییو بەختەوەری بـژی . دڵسۆزانی مـرۆڤ بەردەوام بـانـگەوازی ڕەچاو کردنی ڕەوشتی پاکو بەرزو دوور لە فەسادی ئەخلاقی دەکەن . باوەریان وایە بەردی بناغەی ماڵی بەختەوەریو ئاسایشی ژیانو دڵنیایی مرۆڤەکان تەنیا ئەو ئاکارو کردارانەن کە لە خزمەتی گەلانو ئاوەدان کردنی نیشتمانەکانیان کاریـان پێدەکرێی. کـۆمەڵناسان باوەڕیان وایە ئەخلاقی باش بنچینەی ڕاگرتنی کەڕامەتی ئینسانەکانە . لـە ڕوانـگەی ئایینیشەوە ڕاسپاردەیە بۆ هەمو پێغەمبەرەکان . قورئانیش پێداگرە لە سەر پابەند بونو پاراستنی ئەو ڕەوشتە جوانانەی کە دەبنە هۆی ڕێزو حورمەت بۆ مرۆڤەکانو ،هەر ئەوەش مایەی نەجاتی دوا ڕۆژیانە.

موسوڵمانانو بگرە سەرجەم مرۆڤەکان پێویستە شارەزای ئەو بنچینە ئەخلاقیانە بن کە قورئان دەست نیشانی کردون پێداگرە لەسەر ڕەچاو کردنو بەڕێوە بردنیان. بۆ ئەو مەبەستە ئەرکی هەمو ئەوانەیە کە هەستی مـرۆڤایەتیان تێدایە بـە دیـندارو بێدینەوە ڕەوشتە خراپو دزێوەکان بناسنو بیان ناسێنن ، دور لە عاتیفە و بەستراوەیی بەملاو ئەولاو خۆشەویستی ئەمو ئەو، بوێرانە ڕاستیەکان بخەنە بەرچاوو لە ڕاگەیاندنو ناساندنیان و تێگەیاندنی خەڵک ماندو نەبن هەتا دەیان چەسپێنن . بێگومـان ئـەو رەوشتانـەی لە قورئاندا بـاسیان کراوە و فـەرمانی ئـەنجام دانیان دراوە ، هەر هەمویان لە خزمـەتیی ئیسڵاحو ڕیکخستنی کۆمەڵگا بۆ ژیانێکی بەختەوەرانە دان . ئوسولەن دنیاو ئـەوەی تێیدایە هەرهەمویان بۆ ژیانێکی تێرو تەسەلو ئارامو سەربەرزانەی مرۆڤەکانن. ئەگەر بدروستیو بەتەواوی ئەنجام بدرێن پڕاوپڕن لـە خیرو بیر بـۆ مـرۆڤایەتی. خوو خدە نـامـرۆڤانەکان کە بـونـە هۆی دژایەتیو دوژمنایەتیو گێرەو کێشەی خەڵک بـەیەکەوە، زیانێکی زۆری بەژێرخانو سەرخانی بەختەوەری مرۆڤەکان گەیاندوە. بە کورتی ئـەو رەوشتە باشانەی قورئان ئەمـری پێکردون ئـەوانەن کە قازانجو بـەهـرەیان بـۆ تـاکو کۆمەڵگا هەیە. ئەو ڕەوشتە دزێوو قێزەونانەی خوا قەدەغەی کردون ئەوانەن کە زیان بـە تـاکو کۆمەڵگا دەگەێێنن و دەبنە هۆی بڵاو بۆنەوەی فـەسادو گەندەڵیو دژایەتیو دوژمنایەتی یەکتری مرۆڤەکان. ئێمە بۆ ڕونکردنەوەی ئەو مەبەستە هەوڵ دەدەین بە کورتی لانیکەم ناوی تاک تاکیان بێنین و ئەوەندەی دەگونجێ شییان بکەینەوە .

 ڕەوشتە باشەکان

( ١ ) ـــ دەرونپاکی و بەردەوامی .

دەرون سەرچاوە و عەمباری چاکەو خراپەکانە بۆیە باسەکەی لەپێشەوەی هەمویانە. لە ژیانی مرۆڤایەتیدا خێرو شەڕ بەردەوام کێشەیانە . هەرکامەیان بەهۆیەکی ناوخۆیی یان دەرەکی خۆیان دەنوێنن و کەسانێک بۆ لای خۆیان ڕادەکێشن . گریـنگترین ئـەرکی ئایین ئەوەیە ئەو دوانە لێک هاوێر بکاو بە خەڵکیان بناسێنێ و تێبکۆشێ دیاردەی شەڕ لە یەخەی مرۆفەکان داڕنێو بەشیوەیەکی مەنتیقیو زانستیانە وەلایان بخاو چاکیو پاکی لە جێگای ئەو لە مێشکو دەرونی مرۆڤدا بچەسپێنێ. هێزی بەردەوامیان بخاتە ناوجەستەو دەرونەوە تا بتوانن بەبەردوامی بەرنگاری خراپەو پەستیەکان ببنەوە. ئەوڕێگایەی خوای مەزن لە قورئاندا نیشانی داون پێیدا بڕۆن ، چونکە بەردەوامی نمونەی بەرزی ورەو بوێریو بەهێزترین هۆی خۆڕاگریو سەرکەوتن بەسەر کۆسپەکاندایە. مـرۆڤەکان ئەگەر پـاکو بەردەوام نەبن ڕوحێکی بێهێزیان هەیەو ناتوانن بگەنە ئەوخێروو بێرانەی کە مایەی بەختەوەری ئەوانن . مـرۆی تـرسنۆکو دەمـدەمی زۆر زوو خۆ بـەدەستەوە دەداو لـە بەرانبەر چوکترین کۆسپدا داماوەو بۆ کەمـترین ویستی نەفسانیو کاتی مل کەچ دەبێو خـۆی ڕادەست دەکا ، مـل بـۆ هەمـو نـاڕەواییەک ڕادەکێشێ ، ئەوانـەش کە بـەهێزەوە بـەردەوامن خـوا بەڵێنی سەرکەوتنی پـیـداون . لـە سـوڕەی فـوسیلەت : ٣٠ ، ٣١ ،٣٢ دە فەرموێی: {ئەوانەی کوتویانە پەروەرندەمان خوایەو لەو گفتە لایان نەداوە ، فرشتە پێیان دەڵێن : نـە بترسنو نـەخەم بـخۆن ، مـزگێنی بێی گەیشتونە ئەو بەهەشتەی کە بەڵێنتان پیدراوە. ئێمە لەدنیاو قیامەت دۆستی ئێوەین ،لەبەهەشتدا هەرچی حەزتان لێبێ بۆتان ئامادە کراوە. ئەوە پەزیرایی خوای بەخشندەی دلۆڤانە.} ئەو بڕیارو فەرمانانە پێمان دەڵێن : ئەخلاقی بەرز هەر ئـەوەنیە لـە دەرونی خۆتدا بیر لـە ئاکارو کردەوەی چاک بکەیەوە ،یان بەقسە خۆی پێوە ڕابنێی ،بەڵکو دەبێی بەکردەوە نێشانیان بدەی و بەسەریاندا زاڵ بی لەجێی خۆیان دەکاریان بێنی . ئیسڵاح و پاکو خاوێنی دەرون بـپارێزنـو لەسەریان بەردەوام بن ،ئەوە دەبێتە هۆی کرانـەوەی دەرگای ئـاواتەکان و بەچاکەکان گەمارۆی خراپەو کردەوە قێزەونەکان بـدەنـو ڕێگە مـەدەن نفوزبکاتە نـاو کۆمەڵگاو بیرو مێشکیان بشڵەقێنێ . بەکورتی مرۆڤی ئاکار چاک ، ویژدانی خۆی ئـاسودەیەو سرنجو موتمانەی خەڵکیش بۆلای خۆی ڕادەکێشێ. من پێموایە دنیا بۆ خۆی زانکۆیەکی مەزنەو هەموجۆرە بابەتێکی تێدا کراوەو دیتراوەو بیستراوە، مرۆی تێگەیشتو دەتوانێ زۆری لێی فێر بێوکەڵکی زۆر باشیان لێوەرگرێێ . دەیان کەسی رەوشت خراپو خراپکاری دیتوەو بیستوە ، دەزانێی زاڵمو خراپکارو بێئەخلاقەکان چیان بەسەرهاتوەو چۆن باسیان دەکرێو مێژو ناویانی چۆن سەبت کردوە .ئەوەش بزانن زانینو خوێندەواری بـەرزیش ئـەگەر لە کردەوەدا تاقی نـەکرێنەوە کەڵکی ئـەوتـۆیان نیە. ئـا لێرەدایـە مـرۆڤ چاکەکان هەڵدەبژێرێو خراپەکان وەلا دەنێ ، بەوە دەکوترێی دەرسی لە مێژو وەرگرتوە.

خوشکو برا کوردەکانم: ئێمە کەوتوینە بەر شڵاوێکی دڕندانەو بڕیاری لەناو برادن یان بێبەش لـەئـازادی و مافە ڕەواکانمان دراوە . ژیانی بەسەر بـەرزیو ئازادو سەربەخۆ مافێکە خوا پێمانی داوە . دەبـا ورەو ئـیمان و خـۆڕاگـری بکەینە قەڵایەکی لە گیران نەهاتوو سەنگەرێک، وەک ئەسحابی کەهف داواش لـە خـوا بـکەینو بڵێین : { ئـەی پـەروەرندەی هەمومان ، بمانخە بەر ڕوحمو بەزەیی خۆت ویارمەتیمان بدەو ئامرازی بە ئامانج گەیشتنمان بۆ بڕەخسێنەو کارەکەمان بۆ مەیسەر بکە . سوڕەی کەهف : ١٠} بەدڵنیایەوە ئیمانو خۆڕاگریو نەبەزینو بەردەوامی و موتمانە بەخۆ زامنی سەرکەوتنی زوڵم لێکراوەکانە .

درێژەی دەبێی . بەشی یەکەم.

براتان مەلا برایمی مەجید پور. 10 / 11 / 2017

   

کاتالۆگ