لە ئیمپریالیزمی فارسیی پەهلەوییەوە تا كۆماری ئیسلامی، بەهرۆز شوجاعی

كێشەیەكی نێوان هێزە كوردییەكان و رۆشنبیرانی كورد لەلایەك و حكومەت و رۆشنبیرە فارسەكان هەموو جارێك ئەوە بووە كە كورد خۆی وەكوو نەتەوە پێناسە كردووە

و لە بەرامبەردا دەوڵەت و رۆشنبیرەكانی، كوردیان وەكوو قەومێكی ئێرانی لەقەڵەمداوە. ئێستا لەلایەن حكومەت و رۆشنبیرەكانییەوە دەست بە هەڵمەتێك كراوە كە تەنانەت ستاتوسی قەوم/ ئەتنیكیش لە كورد بستێنن و وەكوو ژێرمەجمووعەی فارس پێناسەی بكەن.

 

بە فارسی پێناسەكردنی زمانەكانی تری ئێران

حەسەن یونسی، یاریدەدەری تایبەتی رووحانی بۆ كاروباری گەلان و كەمینەكانی ئێران، ئەم دواییە بە هەندێ ئاماژەی زمانی لە هەوڵی ئەوەدایە كە بە چەند داتایەكی سنووردار بیسەلمێنێ لە ئێراندا تەنانەت ناكرێ باس لە گرووپی ئەتنیكیی جیاوازیش بكرێت. یونسی بە ئاماژە بە لێكچوونی زمانی لە نێوان كورد، لوڕ و فارس، هەوڵ دەدات ئەوانە بە ریشەیەكی فارسییەوە ببەستێ و لە شەرعیەتی ستاتویی زمانی- ئەتنیك دایبەزێنێ و دەڵێ “ریشەی ئەوان دەگەڕێتەوە بۆ فارسیی دەری یان فارسیی ناوەڕاست و تەنانەت دەگاتە فارسیی سەردەم (ی ئێمە)”. لەم تەحریف و شێواندنەوە یونسی دەگاتە ئەو ئەنجامە كە “لەڕاستیدا 90% ی خەڵكی ئێران لە هەمان ریشەن. بۆیە وا نییە خەیاڵ بكەین كە كورد، لوڕ و مازەنی هەر یەك قەومێكی سەربەخۆن.”

 

دەبێ ئاماژە بە گاڵتەجاڕییەك لەم سیاقەدا بكەم، هەتا ئێستا سیاسەتی فەرمی لە ئێران كورد و لوڕ و بەلووچی وەكوو قەوم یان وەكوو گرووپی ئەتنیكی پێناسە دەكرد. لێرەدا یونسی هەنگاوێك دەچێتە پێش، تەنانەت مافی قەومیەتیشیان لێ دەستێنێ. ئەویش بە پشتبەستن بە تەحریفی مێژووی زمان و فەرهەنگی ئەو نەتەوانە. چونكە، بەپێی هەموو ئێرانیستەكانی ناوخۆ و دەرەوەی ئێران، كوردی، لەكی، بەلووچی، سمنانی، تاتی و تالیشی و چەندین جۆرە زمانی تر دەكەونە گرووپی باكوور- رۆژئاوای زمانە ئێرانییەكان، بە پێچەوانەی فارسی كە دەكەوێتە گرووپی باشوور-رۆژئاوا.

 

ئەم زمانانە لە فارسی جیا نەبوونەتەوە كە بكەونە ژێر مەجمووعەی زمانی پارسی، بەڵكو مێژووی جودابوونەوەی زمانە باكوور و باشوورییەكان دەگەڕێتەوە بۆ پێش 2800 ساڵ. واتە پێش نزیكەی 3000 ساڵ زمانێكی پرۆتۆ ئێرانی هەبووە، بەڵام ئەو زمانە نە پرۆتۆ فارسییە و نە پرۆتۆ باكوور-رۆژئاواییە، بەڵكو دایكی هەموویانە. لەو پرۆتۆ-ئێرانییە دوو كۆمەڵە زمانی باكوور-رۆژئاوا و باشوور-رۆژئاوا دروست بووە. واتە پێش ئەوەی دەقێكی فارسیش هەبێت، زمانێكی باكوور رۆژئاوایی، واتە زمانی میدییەكان زمانی كارگێڕیی ئیمپراتۆرییەك بووە. هەریەك لە زمانەكانی باكوور-رۆژئاوا و باشوور-رۆژئاوا سێ قۆناغی مێژووییان تێپەڕ كردووە. باشوور-رۆژئاوا واتە فارسی لە فارسی باستانی (هەخامەنشی)، فارسی ناوین (ساسانی) و فارسی نوێ یان دەری كە پاش ئیسلام سەری هەڵداوە.

 

 باكوور-رۆژئاواییەكان بریتین لە زمانی میدییەكان، پێش فارسی، زمانی پارتی (ئەشكانی) پێش فارسی ناوین و زمانە باكوور-رۆژئاواییەكانی ئەمڕۆ كە كوردی و سمنانی و بەلووچی و مازەنی و گێلەكی و تالشی و تاتی (ئازەری) وەكوو بەرماوەی پەهلەوانی یان پارتی پێناسە دەكرێن. لەبەر دراوسێتی لەگەڵ فارس، هەندێ زمانی باكوور-رۆژئاوایی وەكوو لوڕی تایبەتمەندیی رەسەنی باكووری لەدەستداوە، بەڵام هێشتاش ئەوانەی كە باسكران، بەپێی رێزمان و دەنگسازیی زمانەكەیان بە تەواوی وەكوو باكوور-رۆژئاوا و بەرماوەی میدی و پارتی پێناسە دەكرێن.

 

بۆیە شێواندن و تەحریفی یونسی نكۆڵیكردن لە مێژووی زمانی كوردی و خوشكە زمانەكانیەتی. یونسی لێرەدا هەنگاوێكی تریش لە تەحریفدا دەچێتە پێش و تالشی خوشكەزمانی كوردی وەكوو “فارسی قەدیم/باستانی” پێناسە دەكات، لەكاتێكدا تالشی یەكێك لە زمانە باكوور-رۆژئاواییەكانە كە قەت نزیكی فارسی كۆن و تازە نییە و دووربوونی لە فارسییەكان لە بواری رێزمان و دەنگسازیدا تەنانەت لە كوردی باشووری و لەكیش زیاترە. تەحریفێكی تری یونسی لە مێژوو پێناسەكردنی ئازەریی كۆن (ئەو زمانەی ئازەرییەكان پێش ئەوەی تەتریك بكرێن قسەیان پێ دەكرد) وەكوو فارسییە. ئازەری كۆنیش وەكوو كوردی زمانێكی باكوور-رۆژئاوایی بووە و دیالێكتێكی فارسی نەبووە و نییە، بەڵكو 3000 ساڵ پێش ئێستا هاوتەریب لەگەڵ فارسی لە پرۆتۆ-ئێرانی دروست بووە و بەرەو ئاراستەیەكی تر گەشەی كردووە و ئێستا تەنیا چەند دێهاتێكی ئازەری قسەی پێ دەكەن.  نموونەیەك لە ئازەریی كۆن لە شیعری شێخ صەفیی ئەردەبیلی (باپیرە گەورەی شا ئیسماعیلی تورككراوی سەفەوی) لێكچوونەكەی لەگەڵ كوردی ئەمڕۆدا پیشان دەدات:

 

بەمن جانی بدە ئەز جانوەر بوم/ بەمن نوتقی بدە تا دەماوەر بوم

بەمن گۆشی بدە ئەز بشنەوا بوم / هەر ئانگە ڤانگە بوو ئەز ئا خەبەر بوم

 

لێرەدا دەردەكەوێت كە ئازەریی كۆن فارسی نەبووە، جێناوی “ئەز” كە ئێستا لە زازاكی و كرمانجیدا هەیە، لە زمانی پارتی/ پەهلەوانیدا هەر “ئەز” بووە، بە پێچەوانەی فارسی ناوین كە “ئەن” و فارسی باستانی كە “ئەدەم” بووە. لە ئەوستاییشدا “ئەزەم” بووە. دەردەكەوێت كە لە كاتی فارسی باستانییەوە ئەم زمانە نە دیالێكتێكی فارسی بووە نە لە گرووپی باشوور-رۆژئاوادا بووە، بەڵكوو دەكەوێتە ناو گرووپی باكوور-رۆژئاوایی میدی/پارتی و كوردی. واتە ئەگەر ئازەری، كوردی، تالشی و بەلووچی و سمنانی نزیكەی هەزار ساڵ پێش ئێستا لە یەك جیابووبن، كۆی ئەم زمانانە پێش 3000 ساڵ وكوو لقێك لە زمانی پرۆتۆ-ئێرانییەوە سەرچاوەیان گرتووە، تەنانەت لە رووی دەنگسازی، فەرهەنگ، وشەسازی و رستەسازییەوە زۆر لە فارسی كۆنترن و خاوێنترن، چۆن دەبێ وەكوو زاراوەی فارسی پێناسە بكرێن؟

 

حوكمی سروشتی بۆ سەروەریی زۆرینە

یونسی باسی مافی هاووڵاتێنی دەكات و دەڵێ: “نابێ هاووڵاتی پلە یەك و دوومان هەبێت” و پاش چەند ئاماژەیەك بە دەستووری ئێران، باسی فەلسەفەی حوكمڕانی لە ئێران دەكات و بەرواردێك لەگەڵ رژێمی پێشووی ئێران دەكات و دەڵێت: “لە رابردوودا دەوڵەت حاكم بوو، بەڵام ئێستا خادمە”. سەیرە لە سەردەمی پاش شۆڕشی ئێراندا هەژاری و بێدەرفەتی لە رۆژهەڵات زیاتر بووە، سیاسەتی چەوساندنەوەی گەلانی غەیری فارسیش توندتر بووە، كەچی یونسی رژێمی پەهلەوی دەكاتە حاكم و كۆماری ئیسلامی دەكاتە خادم. تەنانەت باسی تەبعیز و تەمییزی ئیجابی لەبەرامبەر كورد و بەلووچ دەكات، چونكە وەكوو ئەو دەڵێ، لەوێ “دواكەوتوویی مێژوویی” هەیە. ئاماژە بەوە ناكات كە ئەو “دواكەوتوویی مێژوویی”یە لەبەر سیاسەتی كۆڵۆنیزەكردن و دواخستنی ئەو ناوچانەیە. تەمییزی ئیجابی هیچ، با حكومەتە ناوەندیەكەی فارس بەلای كەم تەمییزی سلبی لە بەرامبەر ئەو گەلانە نەكات. بەڵام یونسی نكۆڵی لەوە ناكات كە زۆرینەی فارس بە پێچەوانەی كەمینە ئەتنییەكانی تر، زۆربەی دەرفەتەكانیان لەبەردەستە و ئەمە بە سروشتەوە دەبەستێ كاتێك دەڵێ: “لە ئێرانی ئیسلامیدا كە زۆرینە شیعەی دوازدەیی و فارسن، بە شكڵێكی سروشتی، یاسا وا حوكم دەكات كە هەمیشە زۆرینە دەرفەتی زیاتری بەدەستەوە بێت”. واتە زۆربوونی دەرفەتی ژیان و دەربڕینی ناسنامەی زمانی و فەرهەنگی بۆ قەومی فارس لە رووی سروشتی و قانوونییەوە رەوایە. ئەمە لەگەڵ گوتارەكەی كە دەڵێت “نابێ هاووڵاتیی پلە یەك و دوومان هەبێت” ناگونجێ، چونكە زۆربوونی دەرفەت بە واتای دروستكردنی پلەی جیاواز بۆ هاووڵاتییە. یونسی هەروەها دەربڕینی خواستە رەواكانی نەتەوەكانی غەیری فارس بە “فیتنە” و “قەومگەرایی” تۆمەتبار دەكات و پێیوایە خەڵك بەپێی سروشت بەدوای ئەو جوداخوازییە ناكەون.

 

ئێرانی واتە فارس!

وا دیارە یونسی چووەتە سەر هێڵی ئەندامانی فەرهەنگستان یا ئەكادیمیای زمانی فارسی لە تاران كە لەدژی چەسپاندنی مادەی پازدەی دەستووری ئێران راوەستان و ئەندامێكی ئەو دەزگایە بە ناوی محەممەد بەقایی ماكان رایگەیاند كە “هیچ كەسێك لەدژی پەروەردە بە زمانی دایك نییە”، چونكە بە بۆچوونی ئەو ئاغایە “ئێمە قەت لە ئێران غەیری فارسمان نییە، هەموومان فارسین و فارس واتە ئێرانی!”

 

ئێران تا كۆتایی سەردەمی قاجار تا رادەیەك بەشێوەی نامەركەزی حوكمڕانی دەكرا. پاشان لە سەردەمی حكومەتی رەزاخانی میرپەنجدا سیاسەتی ناوەندیكردن و فارسكردنی ئێران پەیڕەو كرا. چەندین نەتەوەی غەیری فارس لەدژی ئەو ناوەندیكردنە راوەستان، لەوانە شۆڕشی سمكۆ لە كوردستان، شۆڕشی لوڕ و بەختیارییەكان.

 

سەرانی ئەم شۆڕشانە هەموویان نامەردانە بە فێڵ دەستگیركران و كوژران. نزیكەی یەك ملیۆن و نیو لەك و لوڕ بوونە قوربانیی سیاسەتی ناوەندیكردن و فارسیكردنی رەزاشا، بەڵام ئەم سیاسەتە سەرنەكەوت و سەرەڕای سیاسەتی كۆلۆنیالیستیی تواندنەوە، هێشتا كورد و لوڕ و گەلانی تری ئێران زیندووتر لە جاران لە ناسنامەی زمانی و فەرهەنگییان خاوەن دەردەكەون. درزی نێوان فارس و غەیری فارسیش رۆژ بەڕۆژ گەورەتر دەبێت.

 

ئەنجام

ئێران وڵاتێكی فرەنەتەوە بووە و ئێستاش فرەنەتەوەیە، بەڵام حوكمڕانانی فارس دەیانەوێ بە ئەندازیاریی ئەتنیك بە رێگای تەحریفی مێژوو، زمان و فەرهەنگ، عەجەمستانێك دروست بكەن كە بەپێی چەمكی نەتەوە-دەوڵەتی ژاكۆبینیست یەك نەتەوە، یەك زمان، یەك فەرهەنگ، یەك ئاڵا و یەك دینی تێدا بێ. سەردەمی نەتەوە-دەوڵەتی ژاكۆبینیست گوزەراوە و ئەگەر ئەم حوكمڕانانە پێداگری لەم سیاسەتە بكەن، دوور یا نزیك هەموو گەلانی غەیری فارس لە ئێرانیبوون نامۆ دەكرێن و ئێران ئیتر دەچێتە ناو زبڵدانی مێژوو. ئیمپریالیزمی فارسی رەزاشا بە مردنی خودی رەزاشا لە جوهانسبێرگ مرد، ئیمپریالیزمی فارسیی كۆماری ئیسلامیش دەتوانێ لە چەند دەیەیەكی ئایندەدا ببێتە ژانی لەدایكبوونی چەندین وڵاتی سەربەخۆی وەكوو عەجەمستان (پارسیا)، ئازەربایجانی باشوور، كوردستان، بەلووچستان و گەیلان و تالشستان و هتد.

 

سەرچاوە: روداو

 

کاتالۆگ