دەڤەری سۆران و سێگۆشەی ستراتیژیی كوردستان ، زریان رۆژهەڵاتی

 رۆژانێكە حەسارەكانی دەڤەری سۆران لە چەقی گەلێك رووداوی گرنگی سیاسی و سەربازیی ئەم ناوچەیەدان. سێ دەوڵەتی توركیا و عێراق و ئێران سەرنجێكی چڕیان خستووەتە سەر ئەم دەڤەرە كە سێ بەشی كوردستان بەیەكەوە گرێدەدات.


 توركیا دەڵێ لەو ناوچەیەوە ئۆپەراسیۆنی قەندیل دەكەم. حەیدەر عەبادی سەرۆكوەزیری عێراقیش داوای كۆنترۆڵكردنی ئەم ناوچە سنوورییانە دەكات و ئێرانیش داوای جێبەجێكردنی تەواوی رێككەوتننامەی جەزائیر دەكات كە بەشێكی پەیوەندی بە دیاریكردنەوەی سنوورە زەمینییەكانی عێراق و ئێرانەوە هەیە و لایەكی ئەم ناوچەیە دەگرێتەوە! گەلۆ بایەخی ئەم ناوچەیە لە چیدایە كە گشت لایەك چاوی تێبڕیوە؟

 سنووری رەسمی ئێستای بەینی هەرسێ دەوڵەتی عێراق- ئێران و توركیا، سێگۆشەیەكی ستراتیژییە كە مانەوەی لە دەستی كورد واتای سەربەخۆیی بڕیاری زیاتر و لە دەستچوونیشی واتای جڵەوكرانی دەدات. ئەم ناوچەیە لەڕووی ئەمنی- سەربازییەوە بۆ دەوڵەتی توركیا و پەكەكە، هەرێمی كوردستان وعێراق و حیزبەكانی رۆژهەڵات و ئێرانیش بایەخدارە.

 

ئامانجی توركیا؛ قەندیل یان دەروازەی قەندیل؟

 دەڤەری سۆران سێ پارچەی كوردستان بە یەكەوە دەبەستێتەوە. گوزەرگایەكی پەڕینەوەی ئەندامانی پەكەكەیە لە قەندیلەوە بۆ خنێرە-خواكوڕك، بادینان و ناوچە شاخاوییەكانی شەمزینان و هەكاری. جگە لەوە، شاخ و قەڵغانە سروشتییەكان لەم دەڤەرە، وایان كردووە بۆ هەر ئەكتەرێكی سەربازی لەوێ پڕبایەخ بێت. بۆ پەكەكە، ئەم ناوچەیە تەنها گوزەرگایەک نییە، بەڵكوو رێڕەوەكانی بازرگانیش وایان كردووە وەك سەرچاوەیەكی دەستخستنی پارە و كەرەستەی لۆجستیكی تەماشا بكرێ. جگە لەوە ناوچەیەكی پڕ ئاوە كە دەیان جۆر خۆراكی گیایی و سروشتی تێدایە و ئەمەش دەیكاتە شوێنێكی ئایدیاڵ بۆ هێزێكی پارتیزانی تا لە شوێنە جیاوازەكانیدا، بۆ پشوودان و خۆڕێكخستنەوە كەڵكی لێوەربگرێت.

 توركیا بۆ یەكەمجار لە كاتی تورگوت ئۆزالدا داوای دەستكاریكردنی سنوورەكانی لەگەڵ عێراق كرد و دواتریش تانسۆ چیللەر، ئەو داوایەی دووبارە و چەندبارە كردەوە. لە ساڵی 2007-2008یشدا بەشێك لە بەرپرسانی توركیا داوای هێنانە پێشەوەی سنوورەكانیان بە مەسافەی 20 كم دەكرد. پاساوی سەرەكی بەرپرسانی ئەنكەرە ئەوەیە كە سنوورەكانی 1926 لە بەینی عێراق و توركیا، شاخاوین و دۆڵ و كەلەبەری زۆری تێدایە و ئەمەش گرفتی ئەمنی بۆ ئەوان دروستدەكات.

 توركیا دەزانێ كە زەحمەتە قەندیل بگرێت. ئەگەر بیشیگرێت، كۆنترۆڵكردنی ناوچەیەكی شاخاوی دوور لە سنوورەكانی كارێكی ئاسان نییە. ناوی ئۆپەراسیۆنەكە قەندیلە، بەڵام رەنگە ئامانجە سەرەكییەكەی دەروازەی قەندیل بێت! باڵادەستی لە سێگۆشەی باشوور- باكوور- رۆژهەڵات لە دەڤەری سۆران، رێگا بۆ سنووداركردنی پەكەكە لە قەندیل و پاڵنانی بۆ رۆیشتنی زیاتر بەرەو باشوور دەكاتەوە و رێگاش بۆ كۆنترۆڵی زیاتری هەرێمی كوردستان خۆشتر دەكات. بۆنموونە، هەموو كات ئەگەری نائارامبوونی رێگایەكی بازرگانیی نێوان هەرێمی كوردستان و ئێران پەیدا دەبێت!

  عێراق و تەوقی ستراتیژی كورد

  لە رۆژانی رابردوودا حەیدەر عەبادیش زۆر بە راشكاوی باسی لە پێویستی كۆنترۆڵكردنی سێگۆشەی سنووریی عێراق- ئێران و توركیای كردووە. ئەمەش واتای هەوڵدان بۆ كۆتاییهاتن بەو نەزمە ئەمنی- سیاسییە دێت كە لە 1991 ەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستاندا چەسپاوە!

 ویستی عێراق بۆ كۆنترۆڵكردن یان ئیدارەی هاوبەشی سنووری حاجی ئۆمەران و هاتنی هێزی سەربازی بۆ ئەوێ، دەتوانێ چەند ئامانجێكی هەبێت:

 یەكەم، بەغدا نیگەرانە لەوەی كە نەكا توركیا بە پاساوی وجودی پەكەكە، لەو ناوچەیە زیاتر بێتە پێش و دواتریش دەرنەچێت. چونكە بە كردەوە ئەمە واتای سەپاندنی سنوورێكی نوێ دەدات. دەترسێ ئەمە ئێرانیش هانبدات كە زیاتر بێتە پێش!

 دووەم، كۆنترۆڵكردنی ئەو سێگۆشەیەی كە عەبادی باسی دەكات، واتای گەرەنتیكردنی مانەوەی كورد لە عێراق و زەوتكردنی بەشێكی گرنگ لە توانای بڕیاردانی كورد دەدات.

سێیەم، وجودی سەربازیی عێراق لەو ناوچەیە واتای كەمكردنەوەی توانای هەرێمی كوردستان لە كۆنترۆڵكردنی سەرچاوە ئاوییەكان دەدات كە لە ساڵانی داهاتوودا وەك فاكتەرێكی یاریگۆڕ لە نەخشەی سیاسی عێراقدا دەوری دەبێت.

 دوای لێدوانەكەی عەبادی، فالح فەیاز راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی و سەرۆكی دەستەی حەشدی شەعبی چووە تاران و لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و سیاسیی ئێران كۆبوونەوەی كرد. لەگەڵ ئەوەشدا، هەواڵی سەردانی وەفدێكی حكومەتی بەغدا بۆ هەولێر لە هەفتەی داهاتوو، بۆ بەدواداچوونی ئیدارەی هاوبەش و چاودێریی گومرك و سنوورەكان بڵاوكرایەوە! دەستەی باڵای ئاسایشی نیشتمانی عێراقیش بڕیاریداوە لەو رووبار و ئاوانە بكۆڵێتەوە كە لە سنوورەكاندا هەن! پەیوەندییەكی گرنگی سیاسی- ئەمنی لە بەینی  هەریەك لەو رووداوانەدا هەن و هەموویشی بە دەوری كۆنترۆڵی ئەو سنوورانەی كوردستاندا دەخولێنەوە كە لە دەستی كورددایە.

 لە ماوەی كورتخایەندا زەحمەتە عێراق بە جەنگ هەوڵی كۆنترۆڵكردنی ئەو سنوورە بدات، بەڵام رەنگە لەڕێی دانوستاندن و بەكارهێنانی كارتی گوشاری ئابووری (وەك مووچە) و گوشاری دیپلۆماسی داوای ناردنی سوپا بۆ ئەو ناوچەیە بكات و بەمەش دەتوانێ حكومەتی هەرێمی كوردستان تەنگەتاو بكات.

 ئێران و ویستی دەسكاریكردنی سنوور

 عەلی لاریجانی سەرۆكی پەرلەمانی ئێرانیش لە دیدارێكدا لەگەڵ فالح فەیاز، جەختی لە پێویستی جێبەجێكردنی تەواوەتی رێككەوتننامەی 1975 كرد! وەك دەزانرێت ئەو رێككەوتننامەیەش سێ بابەتی گشتی: “سنووری دەوڵەت و دراوسێیەتی باش لە بەینی ئێران و عێراق”،” پرۆتۆكۆلی دیاریكردنی سنووری رووباریی هەردوولا”، “پرۆتۆكۆلی دەستنیشانكردنەوەی سنوورەكانی ئێران و عێراق” لەگەڵ پرۆتۆكۆلێكی تر سەبارەت بە ئاسایش لە سنووری هەردوو دەوڵەت پێكهاتووە.

داواكەی لاریجانی بۆ جێبەجێكردنی تەواوی رێككەوتننامەی جەزائیر، لەم وەختانەدا كە توركیا لە سنوورەكانی خۆی زیاترهاتووەتە پێش وعێراقیش داوای كۆنترۆڵكردنی مەرزەكان دەكات، بێ مەڵامەت نییە! حكومەتی ئێران لەم ساڵانەی دواییدا بێ گوێدانە رەزامەندی بەغدا، بە درێژایی چیای قەندیل، سنوورەكانی خۆی هێناوەتە پێش.

 بەرپرسانی تاران نیگەرانن لەوەی كە نەكا بەرزاییەكانی دەڤەری سۆران ببێتە پێگەیەكی بەهێزی حیزبەكانی رۆژهەڵات و لەوێوە جموجۆڵەكانیان بە ئاراستەی رۆژهەڵات زیاتر بكەن. دۆخی ناوخۆیی ئێرانیش ئەم ترسەی تارانی زیاتر كردووە. لە ماوەی كەمتر لە یەك ساڵدا سێ شەپۆلی گەورەی ناڕەزایی و خۆپیشاندانی ناوخۆیی ئیرانی گرتووەتەوە. حكوومەتی ئێران خەریكە ئیدی بەوە رادێت كە خەڵك خۆپیشاندان بكات و خەریكە ترسی خەڵكیش لە حكومەت دەشكێت!

 

ئەنجام

 سێگۆشەی نێوان باشوور، باكوور و رۆژهەڵات شوێنێكی ستراتیژیی گرنگە بۆ مانەوەی كورد. ئەمە كاریگەری لەسەر وجودی سیاسییانەی كورد لە هەرسێ پارچەكەی كوردستان هەیە. ئامانجێكی كرداریی رێككەوتننامەی جەزائیریش لە ساڵی 1975، هەڵكەندنی كورد بوو لەو سێگۆشە ستراتیژییە. وادیارە، ئێستاش ئەو ئامانجە لەئارادایە.

 بۆیە، دیالۆگێكی جددی ناوخۆیی كورد پێویستە.هەنگاوێكی درەنگ و هەنگاوێكی ناوەخت، دەتوانن وەكوو یەك زەرەری گەورە بدەن. دەبێ لایەنە كوردییەكان، بە وردی تانوپۆی رووداوەكان شیبكەنەوە و دوور لە موزایەدەی نەتەوەیی، هەنگاوێكی ریالیستانە بگرنەبەر.

 

سەرچاوە:  روداو

نەمر شێرکۆ بێکەس بۆ قاسملوو
مەلا حەسەن شیوەسەڵی
مەلا محەممەد جوانڕۆیی
کاتالۆگ