بەشی یەکەم: وتار : ێژووی مرۆڤایەتی پڕە لەو وەرچەرخانە نالەبارانەی کە تێیدا ئایدۆلۆژیا و دەسەڵاتە ستەمکارەکان، پیرۆزترین چەمکە ڕۆحییەکان بۆ سەرکوتکردنی مافە نەتەوەیی و مرۆییەکان بەکاردەهێنن.
یەکێک لەم برینە قووڵ و مێژووییانە، لە هاوینی ساڵی ١٣٥٨ی هەتاوی (ئۆگوستی ١٩٧٩) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕوویدا. ئەو کاتەی گەلێک بە ئومێدی ئازادی، دیموکراسی و بەدیهاتنی مافە ڕەواکانی دوای ڕووخانی ڕێژیمی پێشوو هاتبووە سەر شەقام، بەڵام وەڵامی ئەم داواکارییە مەدەنییانە لە جیاتی دانوستان و ئاشتی، بە زمانێکی پڕاوپڕ لە توندوتیژی و فەرمانێکی فەرمی بۆ لەناوبردن درایەوە. ئەو ڕۆژە وەک خاڵێکی ڕەش لە یادەوەریی نەتەوەیەکدا تۆمارکرا کە تێیدا چەمکی «جیهاد» لە دژی هاووڵاتییانی کورد بەکارهێنرا.
ئەم ڕووداوە نەک تەنیا هێرشێکی سەربازی، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ سڕینەوەی ناسنامە، کولتوور و کەرامەتی گەلێک کە بە درێژایی مێژوو پارێزەری چیاکانی خۆی بووە. کاتێک فەتوای شەڕ درا، هێزە چەکدارەکانی ناوەند بە پشتیوانیی چەکی قورس و فڕۆکەی جەنگی بە ڕووی شار و گوندەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا کشانەوە.
لەو سەردەمەدا، گەورەترین دژایەتیی دەسەڵات لەگەڵ نەتەوەیەک بوو کە زۆر زوو لە جەوهەری دەسەڵاتی نوێ تێگەیشتبوو و ئامادە نەبوو پاشەکشە لە مافە دیموکراتییەکانی بکات. شارەکانی وەک پاوە, سنە و مەهاباد بوونە گۆڕەپانی ململانێیەکی نایەکسان. لە لایەکەوە دەسەڵاتێکی تا ددان چەکدار کە خاوەنی فەتوایەکی ئایینیی ڕەها بوو، لە لایەکی دیکەشەوە خەڵکێکی سڤیل، منداڵانی بێتاوان و دایکانێک کە ناچار بوون ماتەمینییەکانیان لە ناخی دڵیاندا بخنکێنن.
ڕەهەندی هەرە تراژیدی ئەم هێرشە لەوەدا بوو کە بە پاساوی ئایین، هێرش کرایە سەر خەڵکێک کە خۆیان لە ناو مزگەوتەکاندا و بۆ نوێژ ڕاوەستابوون. چەکەکان قسەیان دەکرد و بۆمبەکان دەنگی شادی، سەما و ڕەشبەڵەکی لادێ و شارەکانی کوردستانیان کپ دەکرد. هەر بەردێک و هەر بستە خاکێکی ئەو ناوچەیە لەو سێ مانگە پڕ لە توندوتیژییەدا بووە گەواهیدەری شەهیدبوونی مرۆڤ و گەلێک کە داوای ژیان، یەکسانی و ئازادی دەکرد.
هەرچەندە گوندەکان سڕانەوە و زەردەخەنەی سەر لێوی منداڵان کاڵ بووەوە، بەڵام نەوەی ئەو سەردەمە تەسلیم نەبوو. گەلی کورد لەو کاتەدا وەک شنەبایەکی بەهێز بە شانازییەوە ڕووبەڕووی داری سێدارە بووەوە. سێدارە نەبووە هێمای شکان، بەڵکوو بووە سەکۆیەک بۆ بەرزکردنەوەی دەنگی ڕەوای نەتەوەیەک. خوێنی پاکی ئەو منداڵ و گەنجانەی کە لەسەر شەقامەکان ڕژا، بووە میراتێکی بەنرخ کە لە دایکەوە بۆ منداڵ جێما. ئەم مێژووە لە کتێبە فەرمییەکانی قوتابخانەکاندا نەنووسرا، بەڵام لە یادەوەریی بەکۆمەڵی گەلدا پیت بە پیت پارێزرا؛ چونکە نەتەوەیەک کە یادەوەریی خۆی بپارێزێت، هەرگیز نامرێت.
ئەو شەهیدانەی کە لە ژێر سایەی فەتوایەکی توندڕەوانەدا بوونە قوربانی، ئەگەرچی ناویان لەسەر کێلەبەردە فەرمییەکان نییە، بەڵام لە ڕێگەی لایەلایەی دایکان، گۆرانییە ڕەسەنەکان و ئەدەبیاتی بەرگرییەوە گوازرانەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو. ئەم «نا»یە تەنیا ڕەتکردنەوەیەک نییە؛ بەڵکوو مانیفێستۆیەکی زیندووە کە دەڵێت: فەتوایەک کە بۆ کوشتنی مرۆڤ بێت، پێشوەختە مردووە؛ بەڵام خۆڕاگری بۆ ئازادی، یەکسانی و ژیانێکی کەرامەتمەندانە هەمیشە زیندوو دەمێنێت.
ئەرکی مێژوویی و ئەخلاقیی ڕۆشنبیران، نووسەران و نەوەکانی داهاتووش لەوەدایە کە نەهێڵن ئەم قوربانییدانە لەبیربچێتەوە. قەڵەم لەم شوێنەدا دەبێتە چەکێکی بەبڕشت بۆ پاراستنی حەقیقەت. بنووسە تا مێژوو نەبێتە بیرچوونەوە؛ چونکە بێدەنگی لە هەمبەر تاوان، دەرفەت بە مێژووی سەپێندراوی ستەمکاران دەدات.
لە کۆتاییدا، پەیامی ئەم کارەساتە و خۆڕاگریی دوای ئەو، تەنیا گێڕانەوەی ڕووداوێکی خەمناک نییە؛ بەڵکوو چاندنی تۆوی ئومێدە. ئەگەر ڕۆژێک خۆر لە ڕۆژهەڵات هەڵبێت و ژیان بە تەواوی کەرامەتییەوە بگەڕێتەوە بۆ هەموو دڵێک، ئەوا لە هەر شوێنێکی ئەو خاکەدا ناوی شەهیدان دەدرەوشێتەوە. ئەوانەی بە خوێن ئازادییان نووسییەوە، قەت نامرن؛ ئەوان چوون، بەڵام خاکەکە ماوە و نەتەوەکەش بە دڵێکی نەترساو بەردەوامە لە ڕێپێوان بەرەو ئاسۆیەکی ڕووناک.
بەشی دووەم: شیعر
گەلاوێژ بوو، بیست و هەشتی ڕەش بوو،
ئومێدی گەلم لە خەم بێبەش بوو؛
خۆر تۆرابوو لە خاکی کوردستان،
منداڵ کوژرا و دایک دڵغەش بوو.
لە دەمی پیاوی ڕیشداری پڕ کین،
فەتوا هاتە خوار بۆ سەر خاکی ژین؛
جیهادیان ڕاگەیاند لە دژی ئەو کوردە،
کە لە مزگەوت مابوو بۆ نوێژی ئەوین.
تفەنگ هاواری کرد، شایی بێدەنگ بوو،
سەمای نیشتمان غەرقی قڕەنگ بوو؛
پاوە و سنە و مەهابادە سەرکەش،
هەر بەردێکیان خەڵتانی خوێن و جەنگ بوو.
چیاکان بوونە قەڵغانی گەلم،
لە کڵپەی ئاگری جەرگ و دڵم؛
نەیانتوانی چۆک دابەزن بە نەتەوە،
هەتا ماوە مێژووی خاکی گەلم.
قیامەت سێ مانگی خایاند لێرە،
شادی کۆچی کرد لە گوند و دێڕە؛
لەسەر سێدارە وەستان وەک شنە،
بە شانازییەوە، ئەو نەوە شێرە!
ئەم مێژووە لە هیچ دەفتەر نەنووسرا،
ناوی شەهید لە هیچ شوێنێک هەڵنەدرا؛
بەڵام خوێنی پاکی ئەو منداڵە،
لە دڵی دایکدا بە میرات جێگیرا.
ئەی شەهیدانی فەتوای شومی گەلاوێژ!
ئەگەر ناوتان نییە لە کێلی سەرڕێژ،
لە ناو دڵی ئێمەدا پیت بە پیتن؛
مێژووی ئێوە پاکە و نابێ بە دۆڕێژ.
فەتوای ئەوان مرد و چووە ژێر خاک،
خۆڕاگریی کورد ماوەتەوە پاک؛
بۆ ئازادی و ژیان و یەکسانیی گەل،
کوردستان دەپسێنێ زنجیری باک.
ئەگەر ڕۆژێک خۆر لە ڕۆژهەڵات هەڵات،
ژیان گەڕایەوە بۆ شار و وڵات؛
لە هەر گوڵێکی خوێنڕەنگی کوردستان،
دەچڵکێ ناوی شەهیدی نیشتمان.
نەمرن ئەوانەی بە خوێن نووسیان پاک،
ئازادیی گەلیان بێ ترس و سڵاک؛
ئەوان کۆچیان کرد، بەڵام خاک ماوە،
کوردستان ماوە بە دڵێکی بێباک.
ڕەحیم! ئەگەر دڵت بۆ کورد لێدەدات،
ئەو خوێنە پاکە مەکە کای کۆن بە با؛
بنووسە مێژوو نەچێتە بیرچوونەوە،
قەڵەمت بەرپرسە بەرامبەر خودا.
