١. دەستپێک: پیرۆزیی ڕەگ و ناسنامەی نەتەوەیی
مێژووی نەتەوەکان تەنها چیرۆکی سنوورە جوگرافییەکان و دەوڵەتە سیاسییەکان نییە؛
بەڵکو چیرۆکی زمان، کولتوور، یادەوەریی کۆمەڵایەتی، پەیوەندیی مرۆیی و هەستی هاوبەشیی نەتەوەییشە. نەتەوەیەک لە درێژایی مێژوودا دەتوانێت تووشی دابەشبوون و ئاڵوگۆڕی سیاسی بێت، بەڵام ئەوە بەخۆی ناسنامە و پەیوەندییە مێژووییەکانی لەناو نابات.
لەو چوارچێوەیەدا، پێداگری لەسەر یەک نەتەوەبوونی لور، کورمانج، لەک، هەورامی، زازایی و سۆرانی، بنەمای سەرەکیی ئەم وتارەیە. ئەمانە، بە تایبەتمەندییە شێوەزاری و کولتوورییەکانیانەوە، لە دیدگای ئەم نووسینەدا پێکهاتەکانی نەتەوەیەکی هاوبەشن؛ نەتەوەیەک کە ناسنامەکەی بە یەکسانیی تەواوی شێوەزار و شێوازی ژیان پێناسە ناکرێت، بەڵکو بە هەستی هاونەتەوەیی، یادەوەریی مێژوویی و پەیوەندییە کولتوورییەکانیش بەهێز دەبێت.
یەک نەتەوەبوون بە مانای یەکسانبوونی هەموو شێوەزارەکان نییە؛ هەروەها پاراستنی تایبەتمەندییە شێوەزارییەکانیش نابێت ببێتە بیانوو بۆ دروستکردنی دیوار لە نێوان پێکهاتەکانی ئەو نەتەوەیەدا. یەکڕیزیی نەتەوەیی لە فرەییدا واتا و مانا وەردەگرێت، نە لە سڕینەوەی فرەیی.
٢. جوگرافیای هاودڵی: یەک نەتەوە و شێوەزارە جیاوازەکان
جوگرافیای نەتەوەیی تەنها نەخشەی خاک و سنوور نییە؛ ئەو پەیوەندییانەش دەگرێتەوە کە لە درێژایی مێژوودا لە نێوان خەڵک، زمان، کولتوور و یادەوەریی هاوبەشدا دروست بوون.
لور، کورمانج، لەک، هەورامی، زازایی و سۆرانی، هەرکام تایبەتمەندیی شێوەزاری و کولتووریی خۆیان هەیە. ئەو جیاوازییانە بەشێکن لە دەوڵەمەندیی ناوخۆیی نەتەوەکە و دەبێت بە ڕێز و گرنگییەوە بپارێزرێن. بەڵام لە چوارچێوەی ئەم دیدگایەدا، جیاوازیی شێوەزار نابێت ببێتە پێوەرێک بۆ دابەشکردنی نەتەوە بە ناسنامە نەتەوەییە جیاوازەکان.
وەک دارێک کە لق و پۆی جۆراوجۆری هەیە، نەتەوەش دەتوانێت چەندین شێوەزاری زیندوو و چەندین دەربڕینی کولتووری لە خۆ بگرێت، بەبێ ئەوەی پێویست بکات یەکێکیان لەسەر ئەوی دیکە زاڵ بکرێت. هیچ شێوەزارێک نابێت بە پێوەری تاکەیی ناسنامەی نەتەوەیی دابنرێت؛ چونکە یەکڕیزیی ڕاستەقینە ئەو کاتە دروست دەبێت کە هەموو پێکهاتەکان خۆیان بە بەشێکی ڕێزلێگیراو لە نەتەوەکە بزانن.
ئەوەی پێویستە، دروستکردنی هەستی هاوبەشییە، نە لەناوبردنی جیاوازییەکان؛ نزیککردنەوەی دڵ و بیرە، نە داواکردنی یەکسانیی ناچاریی شێوەزار و کولتوور.
٣. مێژوو و یادەوەریی هاوبەش: لە ڕەگ و ڕیشەوە بۆ ئاسۆی هاوبەش
مێژووی نەتەوەکان لە ڕێگەی یادەوەریی نەوەکان، ئەدەب، گۆرانی، ئەفسانە، ڕەوشتی کۆمەڵایەتی و بەرهەمە کولتوورییەکانەوە دەگوازرێتەوە. ئەم میراتە دەتوانێت ببێتە پردێک لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکان و یارمەتیدەر بێت بۆ ناسینەوەی پەیوەندییە هاوبەشەکان.
لە باسکردنی مێژووی ماد و پەیوەندییە مێژووییەکانی نەتەوەکەدا، پێویستە جیاوازیی نێوان لێکدانەوەی مێژوویی و هێمای ئەدەبی ڕوون بێت. میراتی ماد دەتوانێت لە نووسینی نەتەوەییدا ببێتە سەرچاوەی بیرکردنەوە لەسەر ڕەگ و ڕیشە و یادەوەریی کۆن؛ بەڵام پەیوەندیی نێوان کۆمەڵەیەکی ئەمڕۆ و نەتەوەیەکی کۆن پێویستی بە لێکۆڵینەوەی مێژوویی و زمانەوانیی ورد هەیە، نە تەنها هاوشێوەییی ناو و شوێن.
هەروەها، ناوی زەند و سەلاحەدین دەتوانن لە چوارچێوەی ئەم بابەتەدا وەک هێمای یادەوەریی مێژوویی، توانای مرۆیی و دادپەروەری باس بکرێن. بەڵام بۆ ئەوەی پەیامی وتارەکە بەهێز و باوەڕپێکراو بمێنێتەوە، باشترە ئەوەی بەڵگەی مێژووییە لەوە جیا بکرێتەوە کە بە شێوەی هێمایی و ئەدەبی بەکاردەهێنرێت.
گرنگ ئەوە نییە مێژوو ببێتە هۆی شانازیی بەبێ لێکدانەوە؛ گرنگ ئەوەیە لە مێژووەوە فێری پاراستنی کرامەت، دادپەروەری و بەرپرسیارییەتی بەرامبەر نەوەکانی داهاتوو ببین.
٤. فەلسەفەی سیمۆرغ: هێمای دانایی و سەرلەنوێ هەستانەوە
سیمۆرغ لە میراثی ئەدەبی و ئەفسانەییی ناوچەکەدا هێمایەکی ناسراوی دانایی، بەرزیی ڕۆح و پەیوەندیی قووڵی نێوان تاک و کۆمەڵە. ئەم هێمایە دەتوانێت لە نووسینێکی نەتەوەییدا بۆ دەربڕینی ئەو بیرۆکەیە بەکاربهێنرێت کە گەل بە زانست، هۆشیاری و یەکڕیزی دەتوانێت لە قەیرانەکان تێپەڕێت و ئاسۆیەکی نوێ بۆ خۆی بکاتەوە.
لە ئەم وتارەدا، سیمۆرغ تەنها باڵندەیەکی ئەفسانەیی نییە؛ بەڵکو هێمای ئەو دانایی و هۆشیارییەیە کە نەتەوە پێویستی پێیەتی بۆ ناسینەوەی خۆی، پاراستنی فرەییی ناوخۆیی و دروستکردنی ئامانجێکی هاوبەش.
بیرۆکەی سەرلەنوێ هەستانەوە لە خۆڵەمێش، لە چیرۆک و ئەفسانەی فینیکسدا ناسراوە. لێرەدا دەتوانین ئەو وێنەیە وەک بەراوردێکی ئەدەبی بەکاربهێنین: گەلێک کە تووشی ستەم، دابەشبوون و لەبیرکردنی ناسنامەی خۆی بووە، دەتوانێت بە هۆشیاری و یەکڕیزییەوە هیوای نوێ بگەڕێنێتەوە.
بەڵام هەستانەوەی ڕاستەقینە تەنها بە وشە و دروشم ڕوونادات. پێویستی بە پاراستنی شێوەزارەکان، پەروەردە، زانست، نووسین و خوێندنەوەی مێژوو، ڕێزگرتن لە مافەکانی هەموو پێکهاتەکان و دروستکردنی پەیوەندییەکی بەردەوام لە نێوان نەوەکاندا هەیە.
٥. ململانێی حەقیقەت و فەرامۆشکاری: یەکڕیزی بەبێ سڕینەوەی جیاوازییەکان
لە مێژووی زۆر نەتەوەدا، فشارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان هەوڵیان داوە پەیوەندییە هاوبەشەکان لاواز بکەن یان ناسنامەی پێکهاتەکان بە تەنها لە چوارچێوەیەکی سنوورداری ناوچەیی و سیاسییدا پێناسە بکەن. بەڵام وەڵامی ئەم دۆخە نابێت سڕینەوەی جیاوازییە ناوخۆییەکان بێت؛ بەڵکو پێویستە ناسینەوەی مێژوو، پاراستنی میراتی کولتووری و بەهێزکردنی هەستی هاونەتەوەیی بێت.
ئەگەر لور بە لوربوون، کورمانج بە کورمانجی، لەک بە لەکی، هەورامی بە هەورامی، زازایی بە زازایی و سۆرانی بە سۆرانی بمێننەوە، ئەمە بە مانای دوورکەوتنەوەیان لە یەک نییە. بە پێچەوانەوە، کاتێک هەر پێکهاتەیەک دڵنیابێت کە شێوەزار و میراتی کولتوورییەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت، زەمینەی متمانە و هاوکاریی نەتەوەیی بەهێزتر دەبێت.
یەکڕیزیی نەتەوەیی بە فەرمان دروست نابێت؛ بە متمانە، دادپەروەری، یەکسانیی مافەکان و قبووڵکردنی فرەیی دروست دەبێت. هیچ پێکهاتەیەک نابێت هەست بکات کە بۆ ئەوەی بەشێک بێت لە نەتەوەکە، دەبێت شێوەزار، کولتوور یان تایبەتمەندیی خۆی پشتگوێ بخات.
یەکڕیزی واتە پێکەوە وەستان، نە یەکسانبوون؛ یەک نەتەوەبوون واتە ناسینەوەی هاوبەشی، نە لەناوبردنی فرەیی.
٦. دەرەنجام: بەرەو ئاسۆیەکی ڕوون
ئەمڕۆ، ئەوەی بۆ نەتەوەیەک گرنگە، تەنها ئەوە نییە بزانێت لە کوێوە هاتووە؛ بەڵکو ئەوەشە بزانێت بە چ ئامانجێک دەیەوێت بەرەو داهاتوو بڕوات. ڕەگ و ڕیشە، کاتێک مانایان دەبێت کە ببنە بنەمای هۆشیاری، بەرپرسیارییەتی و دروستکردنی داهاتوویەکی باشتر.
لور، کورمانج، لەک، هەورامی، زازایی و سۆرانی دەتوانن، لەگەڵ پاراستنی تایبەتمەندییە شێوەزاری و کولتوورییەکانیان، لە چوارچێوەی ناسنامەیەکی نەتەوەیی هاوبەشدا یەک بگرن. ئەم یەکگرتنە پێویستی بە ڕێزگرتن لە یەکتر، گفتوگۆ، هاوکاری، پاراستنی میراتی هاوبەش و باوەڕ بە یەکسانیی مافەکان هەیە.
ئامانج ئەوە نییە هەمووان بە یەک شێوە بیر بکەنەوە یان بە یەک شێوە قسە بکەن؛ ئامانج ئەوەیە جیاوازییەکان نەبنە هۆی دابەشبوون و هاوبەشییەکان نەبنە هۆی پشتگوێخستنی تایبەتمەندییەکان.
با ڕەگ و ڕیشەمان ببێتە سەرچاوەی هۆشیاری، شێوەزارەکانمان ببنە هێمای دەوڵەمەندیی کولتووری، مێژوومان ببێتە وانەیەک بۆ داهاتوو و یەکڕیزیمان ببێتە بنەمای پاراستنی کرامەت و مافەکانمان.
چونکە نەتەوەیەک بە پاراستنی جیاوازییەکانی و بەهێزکردنی پەیوەندییە هاوبەشەکانی دەتوانێت ئاسۆیەکی ڕوونتر بۆ نەوەکانی داهاتوو بکاتەوە.
یەک نەتەوە، شێوەزارە جیاوازەکان؛ ڕەگێکی هاوبەش، ئاسۆیەکی هاوبەش.
ڕەحیم نزهت‌زادە
