مێژووی گەلی کورد، مێژووی خەباتێکی بەردەوامە بۆ مانەوە، پاراستنی ناسنامە، ئازادی و مافی ژیان بە شێوەیەکی سەربەخۆ و سەربەرزانە.
ئەم مێژووە، لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ باشوور، لە باکوورەوە بۆ ڕۆژاوا، پڕە لە قۆناغەکانی ستەم، داگیرکاری، سڕینەوەی ناسنامە و هەوڵی شکاندنی ویستی نەتەوەیی کورد. بەڵام لە پشت ئەم هەموو ڕووداوانەدا پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە کە هێشتا وەڵامی دادپەروەرانەی وەرنەگرتووە: بۆچی کورد، بە درێژایی سەدەکان، دەبێت بەردەوام سەلمێنێت کە مافی بوون و مانەوەی هەیە؟
لە فەتوای جیهادەوە تا ئەنفال و هێرشی عەفرین
لە ساڵی ١٩٧٩دا، فەرمانی جیهادی ئایەتوڵڵا خومەینی دژی کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، نیشانەیەکی تر بوو لەو ڕاستییەی کە چۆن هەندێک دەسەڵات دەتوانن زمانی ئایین بخەنە خزمەتی سەرکوتکردنی داواکارییە نەتەوەییەکانەوە. لە باشووری کوردستانیشدا، لە کۆتاییەکانی دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، ڕژێمی بەعس بە ناوی ”ئەنفال”ەوە کارزارێکی لەناوبردنی دژی کورد بەڕێوە برد؛ کارزارێک کە کوشتنی بەکۆمەڵ، ونکردنی هەزاران هاووڵاتی، بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، وێرانکردنی گوندەکان و ئاوارەکردنی سەدان هەزار کەسی لێکەوتەوە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ، ئەنفالیان بە جینۆساید دژی کورد پۆلێن کردووە.
https://www.hrw.org/report/1994/05/01/iraqs-crime-genocide-anfal-campaign-against-kurds
لە ڕۆژئاوا، ئۆپەراسیۆنی ”چڵەی زەیتون”ی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٨دا، کە بووە هۆی هێرش و گۆڕانی دەسەڵات لە عەفرین، بەشێکی تری ئەم مێژووەیە؛ مێژوویەک کە تێیدا خەڵکی کورد ڕووبەڕووی توندوتیژی، ئاوارەبوون و نیگەرانییەکانی پەیوەندیدار بە ناسنامە و داهاتووی خۆیان بوونەتەوە.
ئەم ڕووداوانە لە هەموو ڕوویەکەوە یەکسان نین، بەڵام پرسیارێکی هاوبەشیان هەیە: کاتێک مافە نەتەوەییەکانی کورد بە شێوەیەکی ئاشتییانە و سیاسی داوا دەکرێن، بۆچی زۆرجار وەڵامەکە سەرکوت و هەڕەشە و هێزە؟
لە شەڕ و پێکدادانەکانی پەیوەندیدار بە گەڕەکە کوردنشینەکانی شێخ مەقسود و ئەشڕەفییەی حەلەبیشدا، ئەو نیگەرانییە دووبارە دەبێتەوە: ئایا کورد دەبێت هەمیشە لە ژێر مەترسیی ئەوەدا بژی کە ناسنامە و مافەکانی ببنە بەشێک لە ملمڵانێی دەسەڵات و گرووپە چەکدارەکان؟ لەبارەی بانگەشەی فەتوای تازەی جیهاد و حەڵاڵ زانینی خوێنی کورد لە حەلەبیشدا، پێویستە دەقی فەتوا، سەرچاوە و کەسانی بڵاوکەرەوەی بە بەڵگەی ڕوون پشتڕاست بکرێنەوە. بەڵام ئەگەر ئەم جۆرە بانگەشەیە پشتڕاست بکرێتەوە، پرسیارەکە تەنها لە کەس یان گرووپێک نییە؛ پرسیار لە هەر بیرکردنەوەیەکە کە خوێنی مرۆڤ بەهۆی ناسنامەی نەتەوەییەوە بە حەڵاڵ دەزانێت.
ئەوەی مێژوو فێری کردووین، ئەوەیە کە کاتێک ناسنامەی نەتەوەیەک وەک هەڕەشەیەک بۆ دەسەڵاتێک دەبینرێت، ڕەنگە زمانی ئایین، نەتەوەپەرستی، ئەمنیەت یان یەکپارچەییی وڵات بخرێتە خزمەتی سەرکوتکردنی ئەو نەتەوەیەوە. بۆیە دەبێت هەموو بانگەشەیەک بە پێوەری مافی مرۆڤ، دادپەروەری و بەرپرسیارێتیی سیاسی هەڵبسەنگێنین، نەک بە ناوی پیرۆزییەکانەوە لە پرسیارکردن و لێپرسینەوە بترسین.
پەیکەری سەلاحەدین و پرسیاری سڕینەوەی ناسنامە
لە نێو ئەم بارودۆخەدا، بابەتی پەیکەری سەلاحەدین ئەیوبی لە دیمەشق، گرنگییەکی تایبەتی وەرگرتووە. سەلاحەدین، کە لە مێژووی جیهاندا وەک فەرماندەیەکی ناسراوی کورد ناوی دەهێنرێت، تەنها کەسایەتییەکی سەربازیی مێژوویی نییە؛ ناوی ئەو بەشێکە لە مێژوو و بیرەوەریی کوردیش.
بۆیە هەر هەواڵێک دەربارەی لابردن یان گواستنەوەی پەیکەری ئەو، لە دیمەشق یان هەر شوێنێکی تر، دەتوانێت لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا پرسیار و نیگەرانی دروست بکات. ئایا ئەم کارە تەنها پەیوەندی بە چاکسازی، گۆڕینی شوێن یان بڕیارێکی شارەوانییەوە هەیە، یان لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا مانایەکی تر وەردەگرێت؟ بۆ وەڵامدانەوەی دادپەروەرانە، دەبێت هۆکاری فەرمی و بەڵگەکان بزانین؛ بەڵام ناتوانرێت پرسیاری ناسنامەی کوردی لەو بابەتەدا بە تەواوی پشتگوێ بخرێت.
ئەگەر جیهان شانازی بە سەلاحەدین بکات و ڕێزی لێ بگرێت، بەڵام کوردبوونی ئەو پشتگوێ بخات، ئەوا بەشێک لە ڕاستییە مێژووییەکە شارداوەتەوە. کورد ناتوانێت تەنها کاتێک سەلاحەدین بۆ جیهان ببێتە کەسایەتییەکی پیرۆز، مێژووی خۆی لەگەڵ ئەودا لەبیر بکات. ناسنامەی کوردی بەشێکە لە مێژوو؛ نە دەبێت بە زۆر بسڕدرێتەوە و نە دەبێت لەبەر ترس یان مەسلەحەتی سیاسی بشاردرێتەوە.
پرسیارەکە ئەوە نییە کە سەلاحەدین تەنها هی کوردە یان تەنها هی نەتەوەیەکی ترە؛ پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا دەتوانین مێژووی کەسایەتییەکی مێژوویی بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە بناسین، بێ ئەوەی ناسنامەی کوردیی ئەو لە قەڵەم بدەین؟ ڕێزگرتن لە مێژووی هاوبەش نابێت بە نرخی سڕینەوەی بەشێک لە ڕاستییەکانی ئەو مێژووە بێت.
درۆی ”برایەتیی گەلان”; کاتێک دروشم جێگای ماف دەگرێتەوە
بە درێژایی مێژوو، زۆر دەسەڵات بە دروشمی ”برایەتیی گەلان” ، ”یەکگرتوویی” ، هاوژیانی” و ”یەک نەتەوە” هاتوونەتە پێشەوە. بەڵام پرسیار ئەوەیە: ئەگەر برایەتیی گەلان ڕاستەقینەیە، بۆچی مافی نەتەوەیی کورد بە تەواوی دانپێدانراو نییە؟ ئەگەر یەکگرتوویی بنەمایەکی دادپەروەرانەی هەیە، بۆچی زۆرجار یەکگرتوویی بە مانای ملکەچبوونی کورد بە دەسەڵاتی ناوەندی و پشتگوێخستنی خواستەکانی خۆی لێک دەدرێتەوە؟
برایەتیی گەلان، ئەگەر لەسەر یەکسانی و ڕێزگرتنی دوولایەنە دامەزرابێت، دەتوانێت بنەمای ئاشتی و هاوژیانی بێت. بەڵام ئەگەر نەتەوەیەک داوای ماف بکات و نەتەوەیەکی تر تەنها داوای بێدەنگی و ملکەچبوونی لێ بکات، ئەوا ئەوە برایەتی نییە؛ دروشمێکە بۆ شاردنەوەی نایەکسانی.
کورد نابێت بە تەنها بەرپرسیاری پاراستنی ئاشتی و یەکگرتوویی بێت، لە کاتێکدا مافەکانی خۆی لە ژێر فشار و هەڕەشەدان. ئاشتیی ڕاستەقینە ئەوە نییە کە نەتەوەیەک لە داواکارییەکانی خۆی بکشێتەوە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتێک تووڕە نەبێت؛ ئاشتی ئەوەیە کە مافەکانی هەموو لایەنەکان بناسرێن، کێشەکان بە گفتوگۆ، یاسا و ڕێککەوتنی دادپەروەرانە چارەسەر بکرێن.
بەرژەوەندیی زلهێزەکان؛ هاوپەیمانییەکی بێ گەرەنتی
کێشەی کورد تەنها لە ناو سنوورەکانی کوردستاندا قەتیس نەماوە؛ بەرژەوەندیی دەوڵەتە ناوچەیی و جیهانییەکانیش، کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر چارەنووسی کورد هەبووە. بەڵام مێژوو جارێکی تر نیشانی داوە کە هاوپەیمانییە سیاسییەکان زۆرجار لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکان دادەمەزرێن، نەک بەڵێنی هەمیشەیی بۆ پاراستنی مافەکانی گەلێک.
ئەو هێزانەی ئەمڕۆ لە کاتێکدا هاوکاریی کورد دەکەن، لەوانەیە سبەی بەهۆی ڕێککەوتنێکی نوێ، گۆڕانی هاوسەنگیی هێز یان بەرژەوەندیی ئابووری و ئەمنیەتییەوە، پشتی لێ بکەنەوە. لەو کاتەدا، کورد دەبێت ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە ببێتەوە کە هیچ هاوپەیمانییەکی دەرەکی نابێت جێگای ستراتیژیی نەتەوەیی و توانای ناوخۆیی بگرێتەوە.
ئەمە بە مانای ڕەتکردنەوەی دیپلۆماسی، هاوکاریی نێودەوڵەتی یان هاوپەیمانی نییە. پێچەوانەکەیەتی: کورد پێویستی بە دیپلۆماسییەکی بەهێز، پەیوەندییەکی فراوان و هاوپەیمانییەکی هۆشیارانە هەیە. بەڵام ئەم پەیوەندییانە دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی دوولایەنە و بەرژەوەندیی ڕوون بێت، نەک پشتبەستنێکی بێ مەرج بە هێزێکی دەرەکی.
زلهێزەکان بە بەرژەوەندیی خۆیانەوە دەڕواننە جیهان؛ ئەوە ئەرکی کوردە کە بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆی بناسێت، ڕێکخستنی هێزی سیاسی و کۆمەڵایەتیی خۆی بکات، بە شێوەیەک کە لە هەر گۆڕانکارییەکی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا بە تەواوی بێ‌پشت و پەنا نەهێڵرێت.
ئینتگراسیۆن یان توانەوە؟ کێ دەبێت لە کێ تێکەڵ ببێت؟
لە نێو ئەم هەموو مێژووە پڕ لە ستەم و داگیرکارییەدا، بەداخەوە هەندێک لایەن و كەسایەتی کوردیشمان هەن کە ئینتگراسیۆن بەبێ ڕەخنە و مەرج، وەک چارەسەری کۆتایی پێشکەش دەکەن؛ بێ ئەوەی جیاوازیی نێوان ئینتگراسیۆنی سیاسی و هاوبەشیی دیموکراتیک، لەگەڵ توانەوەی نەتەوەیی و سڕینەوەی ناسنامە ڕوون بکەنەوە.
ئەوەی لێرەدا پرسیارە، ئەوەیە: بۆچی کورد، کە خاوەنی مێژوو، زمان، کەلتوور و ناسنامەی خۆیەتی، دەبێت لەسەر خاکی نەتەوە داگیرکەرەکانی کوردستان خۆی بگونجێنێت و لە ناسنامەی خۆی دوور بکەوێتەوە؟ بۆچی داوا لە کورد دەکرێت ئینتگرە ببێت، بەڵام داوا لە دەوڵەت و کۆمەڵگەی داگیرکەر ناکرێت کە مافی نەتەوەیی کورد بناسن و خۆیان لەگەڵ ڕاستیی فرەڕەنگی و فرەنەتەوەییی کوردستان بگونجێنن؟
ئەگەر ئینتگراسیۆن بە مانای هاوبەشی لە دامەزراوەکاندا، پابەندبوون بە یاسا، هاوژیانیی ئاشتییانە و بەشداریی هاووڵاتییانە بێت، ئەوا دەتوانێت بنەمای هاوبەشییەکی دیموکراتیک بێت. بەڵام ئەگەر بە مانای پشتگوێخستنی زمان، کەلتوور، مێژوو و مافە نەتەوەییەکانی کورد بێت، ئەوا ئەوە ئینتگراسیۆن نییە؛ توانەوەیە لە ناسنامەی نەتەوەیەکی تر، و بە واتایەکی تر، بەردەوامکردنی داگیرکارییە بە شێوەیەکی نوێ.
کورد نابێت بەردەوام ئەو لایەنە بێت کە دەبێت خۆی بگۆڕێت، خۆی بگونجێنێت و لە ناسنامەی خۆی کەم بکاتەوە، بۆ ئەوەی لەلایەن دەسەڵاتێکەوە قبووڵ بکرێت کە هێشتا مافە نەتەوەییەکانی بە یاسا نەناسێت. ئەگەر ئینتگراسیۆن بنەمایەکی دادپەروەرانەی هەبێت، دەبێت دوولایەنە بێت: ئەوانەش کە لە کوردستاندا دەژین، دەبێت مێژوو، زمان، کەلتوور، یاسا و مافەکانی کورد بناسن و ڕێزیان لێ بگرن؛ نەک ئەوەی کورد تەنها بەرپرسیاری گونجاندن بێت.
ئێمە كورد داوای سڕینەوەی هیچ ناسنامەیەک ناکەین؛ بەڵام ڕەزامەندیش نابین بە ناوی هاوژیانی و ئینتگراسیۆنەوە، ناسنامەی کورد بسڕدرێتەوە. هاوژیانیی ڕاستەقینە ئەوە نییە کە یەک نەتەوە خۆی لە نەتەوەیەکی تر بتوێنێتەوە؛ هاوژیانی ئەوەیە کە هەموو نەتەوەکان بە ناسنامەی خۆیان، بە ماف و ئازادییەکانی خۆیان و بە یەکسانی لەگەڵ یەکتر بژین.
کوردستان ماڵی کوردە و مافی نەتەوەکانی تریش دەبێت لە چوارچێوەی یەکسانی و هاوژیانیی ئاشتییانەدا بپارێزرێت. بەڵام هیچ هاوژیانییەک بە نرخی سڕینەوەی ناسنامەی کورد دادپەروەرانە نابێت.
زمانی هێز؛ تەنها چەک نییە
لە بەرامبەر ئەم مێژووەدا، کورد دەبێت بە ڕوونی بزانێت کە زمانی هێز تەنها زمانی چەک و شەڕ نییە. هێز، یەکڕیزیی سیاسی، هۆشیاریی نەتەوەیی، توانای ئابووری، دامەزراوەی بەهێز، دیپلۆماسیی کارا، یەکگرتووییی کۆمەڵایەتی و توانای بەرگری لە مافەکانیش دەگرێتەوە.
نەتەوەیەک کە لە ناوخۆدا پارچەپارچە بێت، بەرژەوەندیی کەسی و حزبی لە سەر بەرژەوەندیی گشتی دابنێت و هێزی خۆی بە شێوەیەکی بەردەوام لە ملمڵانێی ناوخۆییدا بەفیڕۆ بدات، لە بەرامبەر دەسەڵاتە ڕێکخراو و بەهێزەکاندا لاوازتر دەبێت. دوژمنانی مافە نەتەوەییەکانی کورد پێویستیان بەوە نییە هەمیشە لە مەیدانی شەڕدا سەرکەوتن بەدەست بهێنن؛ هەندێک جار دابەشبوونی کورد بەسە بۆ ئەوەی داواکارییەکانی پەک بخەن.
بۆیە یەکڕیزیی کورد نابێت تەنها دروشمێکی سیاسی بێت. پێویستە ببێتە کار و بەرنامە و دامەزراوە؛ یەکڕیزی لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە جیاوازییەکان، پاراستنی مافی تاک و گرووپەکان، گفتوگۆی ڕاستەقینە و دیاریکردنی بەرژەوەندیی هاوبەش. یەکڕیزی بە مانای یەک بیرکردنەوە نییە، بەڵکو بە مانای توانای کارکردنی هاوبەشە لەگەڵ بوونی جیاوازییەکاندا.
هێزی کورد لەوەدا نییە کە هەموو لایەنەکان بە یەک شێوە بیر بکەنەوە؛ هێزی کورد لەوەدایە کە بتوانن بە سەر جیاوازییەکاندا زاڵ بن، لەسەر ماف و ئازادی و دادپەروەری ڕێک بکەون و بەرژەوەندیی نەتەوەیی لە سەر بەرژەوەندیی کەسی و حزبی دابنێن.
کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووس
داواکاریی کورد بۆ ماف، بە مانای دژایەتیی گەلان و نەتەوەکانی تر نییە. کورد دەتوانێت لەگەڵ عەرەب، فارس، تورک، هەموو گەلان و کۆمەڵگەکانی ناوچەدا بە ئاشتی بژی، بە مەرجێک کە ئەو هاوژیانییە لەسەر بنەمای یەکسانی، ڕێزگرتنی دوولایەنە و دانپێدانانی مافەکان بێت.
کورد مافی ئەوەی هەیە بە زمانی خۆی بخوێنێت و بنووسێت، کەلتوور و مێژووی خۆی بپارێزێت، لەسەر چارەنووسی سیاسیی خۆی بەشداری بکات و لە چوارچێوەیەکی دادپەروەرانەدا بڕیار لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی خۆی بدات. ئەم مافانە نە پاداشتێکن کە دەسەڵاتێک بە خواستی خۆی پێشکەشی کورد بکات، نە داواکارییەکی نائاسایی؛ بەشێکن لە بنەماکانی مافی مرۆڤ و مافی گەلان.
هەروەها، دانپێدانانی مافی کورد نابێت ببێتە هۆی پشتگوێخستنی مافەکانی هیچ کۆمەڵگەیەکی تر. کوردستانی دادپەروەرانە ئەو کوردستانەیە کە تێیدا کورد بتوانێت بە ناسنامەی خۆی بژی و هەموو دانیشتووانی، بەبێ جیاوازیی نەتەوە و ئایین و زمان، لە ماف و ئازادیی یەکسان بەهرەمەند بن. بەڵام ئەم یەکسانییە نابێت بە بیانووێک بۆ سڕینەوەی مافی کورد بگۆڕدرێت.
کۆتایی: مێژوو دووبارە دەبێتەوە، ئەگەر وانەکانی فێر نەبین
مێژوو بە تەنها لەبەر ئەوە دووبارە نابێتەوە کە دوژمنان هەمان کارەساتەکان دووبارە دەکەنەوە؛ هەندێک جار دووبارە دەبێتەوە چونکە ئێمە وانەکانی فێر نابین، لە جیاوازییەکانماندا ون دەبین، بە دروشمە بێ بەڵێنەکان دڵخۆش دەبین و چارەنووسی خۆمان بە بڕیاری ئەوانی تر دەسپێرین.
لە فەرمانی جیهاد و ئەنفالەوە تا هێرشی عەفرین، لە نیگەرانییەکانی شێخ مەقسود و ئەشڕەفییەوە تا هەر بانگەشەیەک کە خوێنی کورد بەهۆی ناسنامەیەوە بە حەڵاڵ دەزانێت، پرسیاری بنەڕەتی هەر ئەوەیە: ئایا کورد مافی ئەوەی هەیە بە ئازادی و سەربەستی و بە ناسنامەی خۆی بژی، یان دەبێت هەمیشە لە ژێر فشاردا خۆی بگونجێنێت؟
لە پەیکەری سەلاحەدینەوە تا دروشمی ”برایەتیی گەلان”، لە بەرژەوەندیی زلهێزەکانەوە تا بانگەشەی ئینتگراسیۆن، پێویستە هەمیشە پرسیار بکەین: لە پشت ئەم دروشمانەدا ڕاستی چییە؟ کێ ماف بەدەست دەهێنێت و کێ مافەکانی لەدەست دەدات؟ کێ بڕیار دەدات و کێ ناچارە تەنها پابەندی بڕیارەکانی ئەوانی تر بێت؟
وەڵامەکە لە یەکڕیزیی هۆشیارانە، هێزی ناوخۆیی، دیپلۆماسیی بەهێز، پاراستنی ناسنامە و باوەڕ بە مافی نەتەوەیی خۆماندایە. نابێت چاوەڕێی ئەوە بین کە زلهێزەکان بەرژەوەندیی خۆیان فیدا بکەن بۆ ئازادیی کورد؛ دەبێت خۆمان توانای ئەوە دروست بکەین کە مافەکانمان بە شێوەیەکی یاسایی، سیاسی و کۆمەڵایەتی بپارێزین.
کوردستان تەنها ناوێک لەسەر نەخشە نییە؛ مێژووە، زمانە، کەلتوورە، بیرەوەرییە و مافی گەلێکە کە نایەوێت بناسرێتەوە بە نەتەوەیەکی تر. هاوژیانیی ڕاستەقینە لە توانەوەدا نییە؛ لە دانپێدانان بە ناسنامە و مافی یەکتر دایە. ئاشتی بە بێ دادپەروەری دروست نابێت، و برایەتی بەبێ یەکسانی تەنها دروشمێکە.
کورد نابێت لە ناسنامەی خۆی بتوێتەوە بۆ ئەوەی لەلایەن ئەوانی ترەوە قبووڵ بکرێت. کورد دەبێت بە هێزی هۆشیاری، یەکڕیزی و بەرپرسیاریی نەتەوەیی، مافی خۆی بپارێزێت و لەگەڵ گەلان و نەتەوەکانی تر لەسەر بنەمای یەکسانی و ڕێزگرتنی دوولایەنە بژی.
چونکە هیچ گەلێک بە توانەوەی ناسنامەی خۆی ئازاد نابێت؛ ئازادی لەو کاتەوە دەست پێ دەکات کە گەلێک مافی خۆی بناسێت، بەهای خۆی بزانێت و بڕیار بدات چارەنووسی خۆی بە دەستی خۆی دروست بکات.
ڕەحیم نزهت‌زادە
