نامیلکەی ”قاسملوو لە قامیشلۆ؛ گێڕانەوەی سەفەرێکی نەکراو” هەوڵ دەدات، بە بانگهێشتکردنی خەیاڵیی دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو لە جیهانی مردووان و دانانی لەبەردەم گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ئەمڕۆی کوردستاندا، پەیوەندییەک لەنێوان هەڵوێستە مێژووییەکانی ئەو و سیاسەتەکانی ئێستادا دروست بکات. نووسەر لە پێشەکیدا ڕوونی دەکاتەوە کە بەرهەمەکەی نە تاواننامەیە و نە بەرگری‌نامە؛ بەڵکوو هەوڵێکە بۆ هێنانەئارای پرسیاری نوێ. بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: ئایا دەکرێت بە کەڵکوەرگرتن لە کەسایەتییەکی مێژوویی، وتەی خەیاڵی بخرێتە دەمی ئەوەوە و پاشان هەر ئەو وتانەی داهێنراو ببنە بنەمای دادوەریکردن لەسەر بزووتنەوە سیاسییەکانی ئەمڕۆ؟
کێشەکە تەنیا بەرگریکردن لە کەسایەتییەکی مێژوویی نییە؛ بەڵکوو بریتییە لە سنووری نێوان مێژوونووسی، چیرۆک‌نووسیی سیاسی و خوێندنەوەیەکی ئاراستەدار لە ڕابردوو.
١. قاسملوو؛ کەسایەتییەکی مێژوویی یان گوتەبێژی سیاسەتی ئەمڕۆ؟
یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکانی نامیلکەکە، شێوازی نیشاندانەوەی دکتۆر قاسملووە. نووسەر بە کەڵکوەرگرتن لە گفتوگۆی خەیاڵی، قاسملوو لەبەردەم هەڵوێستی نەیارانی سیاسەتەکانی ئێستای ڕۆژاوادا دادەنێت و لە زۆر شوێندا وەڵامگەلێکی دەخاتە پاڵی کە بە ڕوونی لەگەڵ پاساوە سیاسییەکانی خودی نووسەردا دەگونجێن.
بێگومان، لە چیرۆکی مێژووییدا مافی نووسەرە گفتوگۆی خەیاڵی دابهێنێت؛ بەڵام ئەم ئازادییە ئەدەبییە نابێتە جێگرەوەی ڕاستی و متمانەپێکراوی مێژوویی. پێویستە وتە بەڵگەدارەکانی قاسملوو لە لێکدانەوەکانی نووسەر و دیالۆگە خەیاڵییەکانی جیا بکرێنەوە. لەبەر ئەوەی، ئەگەر ئەم سنوورە ڕوون نەبێت، لەوانەیە خوێنەر بە تێپەڕبوونی کاتدا جیاوازیی نێوان ئەوەی قاسملوو بەڕاستی گوتوویەتی و ئەوەی نووسەر وێنای دەکات کە ئەگەر ئەمڕۆ زیندوو بووایە، دەیگوت، لەبیر بکات.
ناکرێت بە بنیاتنانەوەی خەیاڵی کەسایەتییەکی مێژوویی، ئەو کەسایەتییە بکرێتە شایەتحاڵێک کە هەمیشە هەمان بڕیار دەردەکات کە نووسەر بۆ سەلماندنی ڕوانگەی خۆی پێویستی پێیەتی.
٢. هێنانەوەی وتەی مێژوویی بەبێ ڕەچاوکردنی زەمینەکەی، مێژوونووسی نییە
بەشێکی گرنگ لە پاساوەکانی نامیلکەکە پشت بە چاوپێکەوتنەکانی قاسملوو لە ساڵانی ١٣٥٧ تا ١٣٥٩ی هەتاوی (١٩٧٨ تا ١٩٨١ی زایینی) دەبەستێت؛ چاوپێکەوتنەکانی سەبارەت بە ئۆتۆنۆمی (خودموختاری)، دیموکراسی، یەکپارچەیی خاکی ئێران، وتوێژ لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی و تەنانەت ئەگەری هاوکاریی هێزەکانی پێشمەرگە لەگەڵ دامەزراوە ئەمنییەکانی دەوڵەت.
ئەگەر ئەم بەڵگانە بە دروستی گواسترابنەوە و بە ڕاستی بگەڕێنرێنەوە بۆ خاوەنەکەیان، بۆ ناسینی سیاسەتی ئەو قۆناغە گرنگن. بەڵام هێنانەوەی وتەیەکی مێژوویی بە تەنیا، ناتوانێت دروستیی دەرەنجامێکی سیاسیی ئەمڕۆ بسەلمێنێت. هەر بەڵگەیەک پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی ورد لە زەمینەی مێژوویی، بارودۆخی سەربازی و سیاسی، هاوسەنگیی هێزەکان، لایەنی بەرامبەری چاوپێکەوتنەکە و ئامانجە سیاسییەکانی قسەکەر هەیە.
قاسملوو لە ساڵانی یەکەمی دوای شۆڕشی ئێراندا ڕووبەڕووی حکوومەتێک بووەوە کە ئاراستە و ماهییەتی سیاسەتی بەرامبەر بە کورد هێشتا لە ژێر کاریگەریی گۆڕانکارییە خێراکاندا بوو. سیاسەتی خودموختاریخوازیی ئەویش لە چوارچێوەی خەباتێکی دیاریکراودا و بە ئامانجی دابینکردنی مافە سیاسی و نەتەوەییەکانی کورد شێوەی گرتبوو. بۆیە ناکرێت تەنیا بە تەنیشت یەک دانانی چەند ڕستەیەک لەو سەردەمە، ئەو دەرەنجامە بگیرێتەوە کە هەر جۆرە بەشداریکردن یان تێکەڵبوونێک لە پێکهاتەی حکوومەتێکی ناوەندیدا، لە هەر بارودۆخێکی مێژووییدا، درێژەپێدانی هەمان سیاسەتە.
ئەمە یەکێکە لەو هەڵانەی میتۆدۆلۆژی کە دەبێت لێی بپارێزرێین: لێکچوونی وشە و دەستەواژەکان بە مانای یەکسانی ئامانج، پێکهاتەی سیاسی و دەرەنجامی کرداری نییە.
٣. جیاوازیی نێوان وتوێژ، خودموختاری و تێکەڵبوونی سیاسی
یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی نامیلکەکە، بەرگریکردنە لە وتوێژ و بەکارهێنانی ئەوە بۆ هەڵسەنگاندنی سیاسەتەکانی ئێستای هێزە کوردییەکان لە سووریا و تورکیا. بەڵام وتوێژ، خودموختاری، فیدراڵیزم، بەشداریکردن لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە سیاسییە سەربەخۆکان، چەمکی جیاوازن و نابێت بەبێ لێکۆڵینەوەیەکی ورد بە هاومانا دابنرێن.
قاسملوو بەرگریی لە وتوێژ دەکرد بۆ بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەکانی کورد؛ بەڵام هەڵسەنگاندنی هەر ڕێککەوتنێک دەبێت لەسەر بنەمای ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی بەندەکانی، ئاستی گەرەنتیی مافەکان، پاراستنی دامەزراوە سیاسییەکان و ئەگەری جێبەجێکردنی بەڵێنەکان بێت. قبووڵکردنی وتوێژ بە تەنیا نە نیشانەی تەسلیمبوونە و نە بەڵگەی سەرکەوتنی سیاسی.
بە هەمان شێوە، دژایەتیکردنی ڕێککەوتنێکیش بەبێ لێکۆڵینەوە لە بژاردە بەردەستەکان، تێچووی شەڕ، هاوسەنگیی هێز و دەرەنجامە مرۆییەکانی، ناتوانرێت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە هەڵبسەنگێنرێت. نووسەر تەنیا ئەو کاتە دەتوانێت دەرەنجامێکی باوەڕپێکراو لە ئەزموونی قاسملوو بۆ ئەمڕۆ دەربهێنێت کە ئەم جیاوازییانە بە شێوەیەکی بەڵگەدار و بەراوردکاریانە لێک بداتەوە؛ نەک ئەوەی دەرەنجامەکە لە پێشەوە دیاری بکات و پاشان کەسایەتییە مێژووییەکە بۆ سەلماندنی بەکاربهێنێت.
٤. لە میراتی قاسملووەوە تا ناکۆکییەکانی ئەمڕۆ
نامیلکەکە بە هێنانەئارای پرسیارگەلێک سەبارەت بە سیاسەتەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و هەڵسوکەوتی هەندێک لە نەیارانی ئەو سیاسەتانە لەگەڵ وتوێژە سیاسییەکاندا، هەوڵ دەدات پێوەرە دووانەکان لە دادوەریی مێژووییدا ئاشکرا بکات. ئەم پرسیارە لە بنەڕەتدا شایانی لێکۆڵینەوەیە: بۆچی ڕەفتارێکی سیاسی لە قۆناغێکدا بە تاکتیکێکی سیاسی دادەنرێت، بەڵام لە قۆناغێکی تردا بە سازش یان تەنانەت خیانەت ناوزەد دەکرێت؟
بەڵام هەمان پێوەر دەبێت بەسەر پاساوەکانی خودی نووسەریشدا جێبەجێ بکرێت. ئەگەر مەبەست خوێندنەوەی مێژوو بەبێ پێشداوەرییە، دەبێت لە گۆڕینی ئەزموونی قاسملوو بۆ مۆڵەتنامەیەکی گشتی بۆ پەسەندکردنی سیاسەتەکانی ئەمڕۆش بپارێزرێین.
ناکرێت لە لایەکەوە نەیاران بە هەڵبژاردنی چاوەڕوانکراوی بەشەکانی مێژوو تۆمەتبار بکرێن و لە لایەکی دیکەوە تەنیا ئەو بەشانەی ڕابردوو بخرێنە ڕوو کە لەگەڵ ڕوایەتی دڵخوازی خۆماندا دەگونجێن. ڕەخنەی زانستی پێویستی بەوە هەیە کە بەڵگەکانی پشتگیر و دژ بە یەکەوە بخاتە بەرچاو، جیاوازییە پێکهاتەییەکان ڕوون بکاتەوە و دەرفەتی داوەریی سەربەخۆ بە خوێنەر بدات.
٥. بانگەشەی مێژوویی، بەرپرسیارێتیی سەلماندنی لە ئەستۆیە
ئەگەر نووسەر بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەڵوێستە سیاسییەکانی ئەمڕۆ لەگەڵ ڕوانگەکانی قاسملوودا دەگونجێن، دەبێت ئەم بانگەشەیە بە بەڵگەی باوەڕپێکراو، بەراوردکردنی وردی بەرنامەکان و لێکۆڵینەوە لە دەرەنجامە کردارییەکانی بسەلمێنێت. گفتوگۆی خەیاڵی، هەرچەندە سەرنجڕاکێش و کاریگەر بێت، ناتوانێت جێگەی توێژینەوەیەکی مێژوویی و سیاسیی بەڵگەدار بگرێتەوە.
هەروەها، ئەگەر کەسێک بانگەشەی ئەوە بکات کە نامیلکەکە بە پاڵنەری شاراوە یان بە ڕێنوێنیی دامەزراوە ئەمنییەکان نووسراوە، ئەم بانگەشەیەش پێویستی بە بەڵگەی سەربەخۆ و پشتڕاستکراوە هەیە. ڕەخنەی بەڵگەدار جیاوازە لە تۆمەتبارکردنی کەسان بە پاڵنەرە نەسەلمێنراوەکان؛ هەروەها، چیرۆک‌نووسیی سیاسی و مێژوونووسیی پشتبەستوو بە بەڵگە، دوو شتی جیاوازن.
ئەنجامگیری: ڕێزگرتن لە قاسملوو، زیاترە لە بەکارهێنانی ناوی ئەو
دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو دەبێت لە ڕێگەی بەرهەمەکان، بەڵگەنامەکان، وتارەکان، بڕیارەکان و بارودۆخی ڕاستەقینەی خەباتە سیاسییەکەیەوە بناسرێت؛ نەک تەنیا لە ڕوانگەی ئەو گفتوگۆ خەیاڵییانەوە کە چەندین دەیە دوای کۆچی دوایی، بۆی دەنووسرێنەوە.
نامیلکەی شاهۆ کرماشان، سەرەڕای ئەوەی پرسیارگەلێکی شایانی تێڕامان سەبارەت بە وتوێژ و یادەوەریی مێژوویی دەخاتە ڕوو، بۆ ئەوەی بتوانێت پاساوێکی مێژوویی و جێی متمانە پێشکەش بکات، پێویستە سنووری نێوان بەڵگە و خەیاڵ بە ڕوونی زیاتر دیاری بکات و لە گشتاندنی خێرا و گواستنەوەی هەڵوێستەکانی قۆناغێک بۆ بارودۆخێکی جیاواز بپارێزێت.
پێوەری وەفاداری بە میراتی قاسملوو، نە دووبارەکردنەوەی ناوی ئەوە و نە دانانی وتەی خەیاڵی بە دەمییەوە؛ بەڵکوو بریتییە لە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی بیر و کارنامەی ئەو، و هەڵسەنگاندنی هەر سیاسەتێک لەسەر بنەمای بەڵگەکان، ئامانجەکان و دەرەنجامە ڕاستەقینەکانی.
هیچ کەسایەتییەکی مێژوویی نابێت ببێتە موڵکی تایبەتی هیچ حیزبێک، ڕەوتێک یان نووسەرێک. قاسملووش نە پێویستی بە پیرۆزکردن هەیە و نە بە بنیاتنانەوەی خەیاڵیی کەسایەتییەکەی؛ ئەوەی میراتی لە شێواندن دەپارێزێت، بریتییە لە بەڵگە، زەمینەی مێژوویی، پاساوی ورد و مافی داوەریی سەربەخۆی خوێنەر.
ڕەحیم نزهت‌زاده
