کارەساتی قاڕنێ و قەڵاتان؛ برینێکی سارێژنەبوو لە مێژووی خوێناوی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ڕەحیم نزهت‌زادە

ڕێکەوتی ٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩ (١١ی خەرمانانی ١٣٥٨ی کۆچی هەتاوی) وەک یەکێک لە ڕەشترین و تراژیدیترین ڕۆژەکان لە مێژووی هاوچەرخی گەلی کورددا تۆمار کراوە.

لەم ڕۆژەدا، تەنیا چەند مانگێک دوای سەرکوتکردنی شۆڕشی گەلانی ئێران و هاتنە سەر کاری کۆماری ئیسلامی، گوندەکانی قاڕنێ و قەڵاتان لە ناوچەی نەغەدەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوونە قوربانی کۆمەڵکوژییەکی دڕندانە کە بە فەرمانی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی مەلا غولامڕەزا حەسەنی، نوێنەری خومەینی و ئیمامی جومعەی ورمێ، لەلایەن چەکدارانی سەر بە ڕژێم و هێزە کۆنەپەرستەکانەوە ئەنجام درا. ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ دووبارە خوێندنەوەی ئەو کارەساتە لە ڕوانگەیەکی مرۆیی، مێژوویی و سیاسییەوە، بە مەبەستی ڕووناککردنەوەی ڕەهەندە شاراوەکانی ئەو تاوانە دژە مرۆییە کە بۆ هەمیشە لە ویژدانی زیندووی گەلی کورددا وەک برینێکی قووڵ دەمێنێتەوە.

پاشخانی سیاسی و کۆمەڵایەتی کارەساتەکە

بۆ تێگەیشتن لە هۆکارەکانی کۆمەڵکوژی قاڕنێ، پێویستە سەیری بارودۆخی گشتی ئێرانی ئەو سەردەمە بکەین. دوای ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٩، گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە ئومێدی بەدەستهێنانی مافە نەتەوەیی و دیموکراتییەکانی خۆی، پشتیوانی لە گۆڕانکارییەکان کرد. بەڵام دەسەڵاتی نوێی تاران، کە لەژێر عەبای مەرجەعیەت و ویلایەتی فەقیهدا خۆی ڕێکخستبوو، نەک هەر ئامادە نەبوو مافی ئۆتۆنۆمی و ناسنامەی نەتەوەیی بە کورد ببەخشێت، بەڵکوو داواکارییەکانی کوردی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خاک و سەروەریی ئیسلامی سەیر دەکرد.

لە هاوینی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی فەرمانی جیهادی دژی کوردستان دەرکرد. ئەم فەرمانە دەستی هێزە چەکدارەکان، پاسداران و میلیشیا مەزهەبییەکانی ناوچەکەی واڵا کرد بۆ ئەوەی بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی “کوفر و یاخیبوون” هێرش بکەنە سەر شار و گوندەکانی کوردستان. لەم نێوەدەدا، شاری نەغەدە و دەوروبەری بەهۆی پێکهاتەی نەتەوەیی و مەزهەبی تێکەڵاو (کورد و ئازەری) ، ببووە خاڵێکی هەستیاری گرژییەکان کە لەلایەن کاربەدەستانی ڕژێمەوە وەک دەرفەتێک بۆ نانەوەی شەڕی ناوخۆیی بەکار دەهێنرا.

ڕۆژی کارەساتەکە؛ کاتێک مرۆڤایەتی سەر بڕدرا

لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩دا، هێزە چەکدارەکانی سەر بە غولامڕەزا حەسەنی و جاش و چەکدارە شۆڤێنیستەکانی ناوچەکە، بە بیانووی کوژرانی چەند چەکدارێکی ڕژێم لە شەڕ و پێکدادانەکانی دەوروبەردا، هێرشیان کردە سەر گوندی قاڕنێ. قاڕنێ گوندێکی بێدیفاع بوو کە دانیشتووانەکەی خەریکی ژیانی ڕۆژانەی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری خۆیان بوون و هیچ حیزب یان هێزێکی چەکداری تێدا جێگیر نەببوو.

هێرشبەران بە شێوازێکی زۆر دڕندانە چوونە ناو گوندەکە. ئەوان ڕەچاوی هیچ یاسایەکی مرۆیی و ئەخلاقییان نەکرد. بەپێی گەواهی شایەدحاڵەکان و ئەو بەڵگە کەمەنەی کە لەو سەردەمەدا دزەیان کردە دەرەوە، چەکدارەکان ماڵ بە ماڵ دەگەڕان و هەر کەسێکیان بهێنایەتە پێش چاو دەستیان لێ نەدەپاراست. ژن، منداڵ، گەنج و پیر، هەموو بوونە ئامانجی فیشەک و چەقۆی جەلادەکان.

تراژیدیای سەرەکی کاتێک ڕووی دا کە ژمارەیەک لە پیاوان و ڕیشسپیانی گوندەکە، بە سەرۆکایەتی مەلای گوندەکە (مەلا مەحموود سەمیمی) و بە بەدەستەوەگرتنی قورئانی پیرۆز، چوونە پێشوازی هێرشبەران بۆ ئەوەی ڕێگری لە خوێنڕشتن بکەن و پێیان بڵێن کە خەڵکی گوندەکە بێتاوانن و هیچ پەیوەندییەکیان بە شەڕەکانەوە نییە. بەڵام هێرشبەرەکان نەک هەر ڕێزیان لە قورئان و پێگەی ئایینی مەلا نەگرت، بەڵکوو یەکەمین کەس کە سەری بڕدرا و قورئانەکەی بە خوێن سوور کرا، خودی مەلا مەحموود بوو. دوای ئەو، کۆمەڵکوژییەکە بە شێوەیەکی بەربڵاوتر بەردەوام بوو؛ تەرمی قوربانییەکان شێوێندران، سەری منداڵان بڕدرا و تەنانەت کۆرپەی ناو سکی دایکانیش لە جەهل و ڕقی شۆڤێنیستی بێبەش نەبوون. لەو ڕۆژەدا زیاتر لە ٦٨ کەس لە دانیشتووانی بێتاوانی قاڕنێ بە شێوازی جۆراوجۆر کۆمەڵکوژ کران.

هەر لەو چوارچێوەیەدا، گوندی قەڵاتانیش ڕووبەڕووی هەمان چارەنووسی شووم بووەوە، کە تێیدا دەیان هاوڵاتی دیکەی کورد بەبێ چەک و تەنیا بەهۆی ناسنامەی نەتەوەییانەوە خەڵتانی خوێن کران.

ڕۆڵی غولامڕەزا حەسەنی و دەسەڵاتی مەرکەزی

غوڵامڕەزا حەسەنی، کە وەک حاکمی شەرع و فەرماندەی هێزە مەزهەبییەکانی ناوچەی ورمێ و ئازەربایجانی ڕۆژاوا دەسەڵاتی ڕەهای هەبوو، ڕۆڵی سەرەکی لە هاندانی چەکدارەکاندا گێڕا. ئەو بە وتارە ئاگرین و پڕ لە ڕق و کینەکانی دژ بە کورد، پاساوی شەرعی و یاسایی بە جەلادەکان دەدا. بۆچوونی ئەو و هاوبیرانی ئەوە بوو کە سڕینەوەی فیزیایی کوردەکان لەو ناوچانە، دەبێتە هۆی چەسپاندنی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی و گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکە بە قازانجی هێزە دڵسۆزەکانی تاران.

حکوومەتی ناوەندی تاران لە سەرەتادا هەوڵی دا تاوانەکە بشارێتەوە یان بیخاتە ئەستۆی “شەڕی عەشایەری” و “دژە شۆڕش”. ئەگەرچی دواتر بەهۆی گوشاری ڕای گشتی و چالاکانی مافی مرۆڤ، لێژنەیەکی لێکۆڵینەوە بە سەرۆکایەتی ئایەتوڵڵا حوسێن عەلی مونتەزیری پێکهێنرا و تاوانەکە پشتڕاست کرایەوە، بەڵام هیچ کام لە ئەنجامدەران و فەرماندەرانی ئەو کۆمەڵکوژییە نەک هەر سزا نەدران، بەڵکوو پلە و پێگەی سیاسی و سەربازییان بەرزتر کرایەوە.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، ئەوەی لە قاڕنێ و قەڵاتان ڕووی دا، پێناسەیەکی ڕوونی “تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی” و “کۆمەڵکوژی” (Genocide) یە.
چونکە هێرشەکە بە شێوازێکی سیستماتیک، ڕێکخراو و بە ئامانجی لەناوبردنی گرووپێکی نەتەوەیی و ئایینی دیاریکراو ئەنجام درابوو. قوربانییەکان تەنیا لەبەر ئەوەی کورد بوون شەهیدكران.

ئەم کارەساتە نیشانەی دەستپێکی سیاسەتێکی درێژخایەنی سەرکوتکردنی ڕەها بوو کە کۆماری ئیسلامی لە کوردستان پەیڕەوی کرد. قاڕنێ بووە نموونەیەک بۆ تاوانەکانی دواتر لە سیندۆس، ئیندرقاش، قارەمانلوو و سەرانسەری شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵات. ئامانجی ڕژێم دروستکردنی ترس و تۆقاندن بوو لەنێو دڵی گەلدا تا دەست لە داواکارییە ڕەواکانیان هەڵگرن، بەڵام مێژوو سەلماندی کە خوێنی شەهیدانی قاڕنێ بووە هەوێنی خۆڕاگری و بەردەوامی خەباتی ڕزگاریخوازی کوردستان.

دەرئەنجام؛ یادەوەرییەک کە نامرێت

کۆمەڵکوژی قاڕنێ تەنیا ڕووداوێکی مێژوویی نییە کە لە لاپەڕەی کتێبەکاندا تۆزی لێ نیشتبێت، بەڵکوو برینێکی زیندووە لە جەستەی نەتەوەی کورددا. دوای تێپەڕبوونی چەندین دەیە، تا ئێستاش کەسوکاری قوربانییان و نەوەکانی دوای ئەوان، لەژێر سێبەری بێدادپەروەریدا دەژین، چونکە بکەرانی تاوانەکە بەبێ سزا مانەوە و دۆسیەکە لە دادگا نێودەوڵەتییەکاندا بە فەرمی یەکلایی نەکراوەتەوە.

پاراستنی یادی قاڕنێ و قەڵاتان، ئەرکێکی مێژوویی و ئەخلاقییە لەسەر شانی هەر تاکێکی کورد و هەر مرۆڤێکی ئازادیخواز. پێویستە ئەم کارەساتە لە ڕێگەی هونەر، ئەدەبیات، فیلمی دۆکیۆمێنتاری و توێژینەوەی ئەکادیمییەوە بە زیندوویی بهێڵدرێتەوە تا نەوەکانی داهاتوو بزانن کە ئازادی و مانەوەی ئەمڕۆی کوردستان بە چ نرخێکی گرانبەها و بە خوێنی چەندین مرۆڤی بێتاوان بەدەست هاتووە. قاڕنێ هێمای مەزلومییەتی گەلێکە کە تەنیا تاوانی، داواکردنی مافی ژیانێکی سەربەرزانە بوو لەسەر خاکی باو و باپیرانی خۆی.

بابەتی پەیوەندی دار

دەنگی ئەمەریکا VOA | ڕوانگە: کوشتار لە گوندی قاڕنێ – بەشی یەکەم