سەرەڕای خەباتی دور و درێژی نەتەوەی کورد لە پێناو بەدەستهێنانی مافە ڕەواکانی نەتەوەیی، هێستاش سەرلێشێواوێکی زۆر لە لێکدانەوەی گەڵێک لە لایەنە سیاسیەکانی کورد بەرچاو دەکەوێ
کە بەتایبەت لەلایەن چەپرەوە نوێیەکاندا بانگەشەیان بۆ دەکرێ.
پەرەگرتنی کۆمەڵانی مرۆڤ لە رەوە ئینسانیەکان بەرەو خێزان و خێل و عەشیرە و کۆمەڵی شارستانی ، گەرچی بە شێوازی ڕەنگاوڕەنگ، بەڵام لەسەر بنەمایەکی هاوچەشن لە هەموو جیهاندا هاتوونەتەدی. هەربەم چەشنەش شێوازەکانی دەستەڵاتداری و ساختی ئابۆری و کۆمەڵایەتی قۆناخە جیاوازەکانی دایک سەروەری و باوک سەروەری و کۆیلەداری و دەرەبەگایەتیی تێپەر کردووە هەتا گەیشتۆتە سەرمایەداری.
گەرچی لەزۆر شوێنان و زۆر کۆمەڵگە بەسەر چەند قۆناخدا بەرەو سەرمایەداری ڕاکێشراون و بە شێوەی ئاسایی رەوتی پەرەسەندنیان تێپەر نەکردووە ، بەڵام ئێستا شێوازی سەرمایەداری زاڵە بەسەر وڵاتەکانی جیاوازی جیهاندا. تەنیا ئەو کۆمەڵگایانەی کە لەسەردەمی داڕمانی کۆڵۆنیالیستەکان بە زۆرە ملیی زلهێزەکان بەرەو ئەو قۆناخە ڕاکێشراون هێشتاش بە شێوازی جیاواز شوێن پەنجەی سیستێمەکانی کۆنیان لە ناودا ماوە.
بمانهەوێ و نەرمانهەوێ لەسەردەمی سەرمایەداریدا زانست و تێکنیک و سیاسەت لە ژێر چنگی نوینەرەکانی ئایینی و دەستەڵاتدارەکان هاتەدەر و روخساری دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتیی بەخۆوە گرت. قوتابخانە و ناوەندی و زانکۆ و کۆڕی زانیاری و هەزاران ئەنستیتوتی جیاواز پەیدا بوون و ڵێکۆڵینەوە و دۆزینەوە و نوێکردنەوەی زانستەکان کەوتۆتە سەر ڕەوتێکی کە دەستەڵاتدارەکان بیانهەوێ و نەیانهەوی پێیان هەوسار ناکرێ.
زانستی کۆمەڵایەتی و زانستەکانی ئینسانیش لەم چوارچێوەیە ناچنەدەر و پێ بە پێی زەمان بەرەو پێش دەچن و پەرە دەستێنن. هەر بەپێی ئەو یاسایەش چەمەکەکانی ئەو زانستانە لێکدەرێنەوە و دەخوێندرێنەوە.
چەمکەکانی نەتەوە و مافی نەتەوایەتیش لەم چوارچێوەیەدا شیدەکرێنەوە و واتایان بەیان دەکرێ. گەرچی کۆمەڵانی جیاوازی ئێتنیکی لە چوارقورنەی جیهاندا بوون و زۆریشیان مێژووی چەندهەزارساڵەی نیشتەجێ بوونیان لە نیشتمانەکەیاندا هەبووە، بەڵام زۆریان هەتا سەت ساڵ لەمەو بەر خاوەنی مافێکی تایبەت بەخۆیان کە لە زانستی ئێستادا بە مافی نەتەوایەتی ناو دەبردرێ نەبوون. هەر بۆیەش پێشوەچوونی زانستی کۆمەڵناسی و مافێ کۆمەڵایەتی لەو سەد ساڵەی دواییدا پەرەی ئەستاندووە هەتا بتوانرێت گیر و گرفتەکانی ئەم کۆمەڵگایانە چارەسەر بکرێ.
چەمکی نەتەوە بە گشتی لەگەڵ چەقەرەدانی سەرمایەداریەوە هاتە سەر زمانان. واتا مێژوویەکی دەور و بەری پێنج سەدساڵەی هەیە. بەڵام لێکدانەوەکانی زانستی لەسەر ئەو چەمکە لە ناوەڕاستەکانی چەرخی نۆزدەهەمەوە گەشەی سەندووە. ئەو چەمکە لە چەرخی پانزدەهەمەوە لە لایەن زانا ئاڵمانیەکانەوە لە ووشەی لاتینی Natio بە واتای گەل وەرگیراوە و لە ئۆرۆپا بۆتە Nation و لە زمانی کوردیشدا وەک نەتەوە بەکار هێنراوە. لە پرۆسەی جێگیر بوونی ئەو چەمکە لە کۆمەڵناسی و زانستی سیاسی و زانستی ماف دا بەرەوڕوو بوونەوەی دوو ڕوانگەی ئاڵمانی و فەرانسەوی لە سەر لێکدانەوەی واتای ئەم چەمکە دمەقاڵەیەکی دوور و درێژی بەدواوە بوو. لە هەمان کاتدا دەستەڵاتدارەکان و زلهێزەکان بە پێی بەرژەوەندیی خۆیان ئەم و یان ئەو واتایان هەڵبژاردووە و یاسا و ریساکانیان لە بابەت نەتەوە و مافی نەتەوایەتی، لەسەر بنەمای ئەو واتایە داڕژتووە.
گەر بۆچوونی زاناکانی لایەنگری بیری ئاڵمانی کۆ کرێتەوە ، لە سەر یەک دەکری بڵێین ئەوان نەتەوە بە کۆمەڵێکی ئێتنیک دەناسن کە خاوەنی نیشتمانی هاوبەش و زمانی دایکی هاوبەش و کولتور و مێژووی هاوبەشە.
گەر بۆچوونی زاناکانی لایەنگری بیری فەرانسەوی کۆکەینەوە، لەسەر یەک بە پەنجەڕاکێشان بۆ شاروەندی کۆمەڵانی خەڵک لە چوارچێوەی دەوڵەتێکدا واتای نەتەوە لێکدەدەنەوە.
ڕەوتی مێژوو نیشانیداوە کە زلهێزەکان و دەستەڵاتدارە جیاوازەکان بۆ چەوساندنەوەی گەڵانی ژێردەستە و کۆلۆنی کردنیان لە هەموو کاتێکدا پشتیان بە بیرۆکەی فەرانسەوی بۆ لێکدانەوەی نەتەوە بەستووە. لەم بیرۆکەرا چەمکی دەوڵەت – نەتەوەیان لێکداوەتەوە.
یەکسان زانینی دەوڵەت – نەتەوە و دەوڵەتی نەتەوەیی هەڵەیەکی بەرچاوە. دەوڵەت – نەتەوە بە دەستەڵاتێک دەڵێن کە بە پێی بۆچوونی فەرانسەوی هەموو شاروەندەکان بە بێ لەبەرچاو گرتنی ئەندامەتیان لە کۆمەڵە ئێتنیکیە جیاوازەکان بە یەک نەتەوە دەزانێ. دەوڵەتی نەتەوەیی دەستەڵاتێکە بەسەر وڵاتێکدا کە لەودا کۆمەڵێکی ئێتنیکی تایبەت کە زۆربەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێکدێنی.
بەدرێژایی پتر لە دوو سەدە و بەتایبەت لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوە، سیخور و چەکەمەرەقەکانی دیکتاتۆری سەر بە زلهێزەکان لە زۆر شوێنی جیهان بە ناوی دامەزراندنی دەوڵەت – نەتەوە، قڕکردن و بە زۆرەملی تاواندنەوەی نەتەوە بندەستەکانیان کردبووە ئامانجی دەستەلاتدارییەکەیان کە ئێران و تورکیە و عێراق و سوریای ئیستاش لەو دەوڵەتانەن. هەتا ئێستاش دەستەڵاتدارە داگیرکەرانی کوردستان لەو بلوێرە دەتوڕێنن و بە تۆپزی دەیانهەوی نەتەوەی ئێران، نەتەوەی تورک، نەتەوەی عەرەب بەسەر هەموو دانیشتوانی ناو سنووری دەستەڵاتدارییەکەیاندا داسەپێنن.
بۆچوونی زۆربەی زانایان و کۆمەڵناسان لەسەر نەتەوە، بەتایبەت ئەوانەی کە بیر و باوەری دیمۆکراتیخواز و ئازادیخوازانەیان هەیە نەتەوە لە ڕوانگەی قوتابخانەی ئاڵمانیەوە پەسند دەکەن. هەتا ئێستا دەکری واتای خوارەوە وەک بیروبۆچوونی دەستەڵاتدار لە گۆڕەپانی زانست دا دەست نیشان بکری:
نەتەوە کۆمەڵێکی ئێتنیکیە کە خاوەن و نیشتەجێێ وڵاتی لەمێژینەی خۆیەتی و زمان و کولتور و مێژووی هاوبەشیان هەیە.
ئاڵا هەڵگرانی بیری پێشکەوتووی دادپەروەری کۆمەڵایەتیش، مارکس و ئینگلس ئەو روانگەیان لەئاست نەتەوە هەبووە. لێنین وەک بەڕیوەبەری شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبری روسیاش لەسەر بنەمای بۆچوونەکانی ئەو دوو زانا بڵێمەتە مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەی لێکداوە و بە ڕاشکاویی دەری بڕی کە ئەو مافە بریتیە لە دامەزراندنی دەولەتی سەربەخۆ. نیزیک بە چل ساڵ دوای بڵاو بوونەوەی تێزی لێنین، لە مەنشوری نەتەوە یەکگرتووەکاندا داننرا بەسەر مافی دیاریکردنی چارەنووس بۆ هەر نەتەوەیەک . (بەندی ١ و ٥٥ سەبارەت بە مافی گەلان)
بەم پێیەش مافی نەتەوایەتی بریتیە لە بەدەستەوەگرتنی دەستەڵاتی سیاسی، ئابۆری و کۆمەڵایەتیی هەر نەتەوەیەک بەدەست خۆی. ئەو مەنشورە دان بەوە دادەنێ کە هەر نەتەوەیەک مافی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی خۆی هەیە، بەڵام پێداگر نییە لەسەر وەدیهاتنی ئەو سەربەخۆییە.
بەدەستەوە گرتنی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ لە جیهاندا سەدان لێکدانەوەی جیاوازی بۆ کراوە و لە مەیدانی سیاسەتدا بەدەیان شێواز بۆ وەدیهاتنی ئەزمونکراوە. نە بیرۆکەی فیدرالیزم تایبەت بەو سەردەمەیە کە ئێمە تێیدا دەژیین و نە بیرۆکەی کۆنفێدرالیزم. لەم بوارەشدا ئاوتۆنۆمی (خودموختاری) و خۆ گەردانی کە ئێستا لە مێدیای کوردی ناوی خۆسەریی دێمۆکراتیکی لەسەر دانراوە، دەتوانن ئەو فۆرمە بن کە ئەو مافە دابین بکات.
فێدرالیزم لە وڵاتەکانی پێشکەوتوودا نەک هەر بۆ چارەی ئەو گیر و گرفتە بەڵکو وەک شێوازێک بۆ بەرگریی لە دەستەڵات لە ناوەندێکی تاقانەدا ڕەچاو کراوە و لەم بوارەشدا لەوڵاتە دێمۆکراتەکاندا، بەرهەمی باشی داوەتەوە. بەڵام هەر ئەو فێدرالیزمە لە وڵاتە پاشکەوتووەکان بۆ ئەو نەتەوە باڵادەستانەی کە هەن، وەڵامی ئەرێتی ناداتەوە. وێنەی زەقی بەرچاویش عێراقە. لە عێراق هەرچی ناوەند بەهێزتر دەبێ شەپۆلی هێرش بۆ تێکدانی فێدرالیزم بەهێزتر دەبێ و مەترسی هێرشی چەکداریی بۆ سەر کوردستان بە هێزتر دەبێ. وێنەیەکی تر کە هێشتا شەری بەدواوە نییە ئێتیۆپیایە کە سەرەڕای هەولی دەساڵە هێشتا دابەشکردنی دەستەڵات بە پێوانە فێدرالیزم سەری نەگرتووە.
کۆنفێدرالیزم لە سویس جێگیر بووە و توانیوێتی مەسەلەی نەتەوایەتی چارەبکا. بەڵام سویس هەم پێگەی و هەم مێژووەکەی تاقانەیە. ئەو وڵاتە بەسەدان ساڵ لە رۆژهەڵاتی ناوێن پێشکەوتووتر و خەڵکەکەی وشیارترن. رۆژهەڵاتی ناوێن سەرەڕای سیستێمە چەپەڵەکانی سەر دەستەڵات، نائاگایی و نا هۆشیاری کۆمەڵایەتی و ستەمە جیاوازەکانی نەتەوەیی و ئایینی و تایفەیی و … برەوی هەیە.
لەماوەی سەد ساڵەی ڕابردووشدا بەردەوام شەری دژی ئازادیخوازەکان و شەری ئایینی لە گۆڕێدابووە. هەروەها سێ نەتەوەی باڵادەستی ئەو ناوچەیە، عەرەب و تورک و فارس هەتا بینەقاقە لە گێژاوی بیر و باوەری دواکەوتووانەدا نوقمن. کورد و چەند نەتەوەی بچوک و کەمەنەتەوەییەکان کەمینەیەکی کەمتر لە یەک لە سێی ئەو ناوچەیە پێکدێنن. بێجگە لەمەش سەرجەمی زلهێزەکانی جیهان کە بەرژەوەندیی فرت و فراوانیان لەو ناوچەیە بۆ سیاسەتی خۆیان گرینگترین خاڵە، بەتەواوی هێزیانەوە یارمەتی سەرنەگرتنی ئەو پرۆژە بە خەیاڵ سۆسیالیستیە دەدەن. بەلەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستیانە وەدواکەوتنی ڕێکخراوەیەکی کوردی بە شوێن دروشمی دامەزراندنی کونفیدراسیۆنی دێمۆکراتی ڕۆژهەڵاتی ناوێندا وەک ماستاو سازکردنە لە دەریا بە مەشکەیەک ماست.
لیرەدایە کە لێکدانەوەی چەمکی مافی نەتەوایەتی کورد تەنیا و تەنیا سەربەخۆیی نەتەوەی کوردە لە نیشتمانی خۆیدا و دامەزراندنی دەولەتی دێمکراتی کوردستانە وەک دەوڵەتێکی نەتەوەیی کورد. ئەوەش بەو مانایە نییە کە لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتەدا مافی دانیشتوانی غەیرە کورد پێشێل بکری. بەڵکو بە پێچەوانە و بە پێی نەریتی کوردەواری ڕێز لە مافەکانیان بگیردرێ. دەوڵەتی نەتەوەیی مانای دەوڵەتی نەتەوەپەرست و شؤڤینی نادا. بەڵکو مانای ئیدارەی وڵاتەکە بەدەست نەتەوەی خاوەن وڵاتەکەدەدا.
سەرچاوەکان: چارتای مافێ مرۆڤ
دیاریکردنی مافی چارەنووسی گەڵان، و.ئێ. لێنین
ویکی پێدیا
بازاندیشی در برخی از مفاهیم کلیدی فلسفەی سیاسی . مجموعە ترجمە از پژوهشگران اروپایی توسط
ناصر ایرانپور
2016-12-22