کۆچ و فڕینی مرۆڤە بێتاوانەکان لە ئاکامی ململانێ و هێرشە نادادپەروەرەکاندا، هەمیشە وەک برینێکی قووڵ لەسەر جەستەی مێژوو دەمێنێتەوە.
تەرمی وانیار لە باوەشی باوکی دا (زانیار)
کاتێک کارەساتێک ڕوودەدات کە تێیدا ڕۆحی پاکی گەنجان و منداڵان دەبێتە قوربانی، زمان لە ئاست گەورەیی تراژیدیاکەدا پەکڕەکەوتوو دەبێت. لەم بابەتەدا، بە قووڵاچوون لە ناوەڕۆکی ئەو پەیامە مرۆیی و گەردوونییانە دەکەین کە لە کاتی شەهیدبوونی مرۆڤە بێتاوانەکاندا لە ناخی کۆمەڵگادا چەکەرە دەکەن، بەبێ ئەوەی بەستراوەبن بە دەق یان ناوێکی تایبەتەوە.
”کاتێک زمان لە بەردەم دڕندەییدا دەبێتە دەستەوستان”
مرۆڤ کاتێک لەگەڵ مەرگی کتوپڕ و نادادپەروەرانەی پاکترین بوونەوەرەکانی دەوروبەری ڕووبەڕووی شۆک دەبێتەوە، یەکەم قۆناغ کە پێیدا تێپەڕ دەبێت، قۆناغی سڕبوونی زمانە. وشەکان کە هەمیشە ئامرازی مرۆڤن بۆ دەربڕینی خۆشی و ناخۆشییەکان، لە کاتی کارەساتی هاوشێوەی موشەکباران و بۆردومانکردنی خەڵکی سڤیل و پەنابەردا، هێزی گوزارشتکردنیان نامێنێت. دەربڕینی هەستەکان کوێر دەبن، چونکە هیچ وشەیەک نییە لە فەرهەنگی مرۆڤایەتیدا کە بتوانێت هاوسەنگییەک لە نێوان “وشە” و “خوێنی بێتاوانێکدا” دروست بکات. ئەم بێدەنگییە، بێدەنگییەکی پاسیڤ نییە، بەڵکو بەرزترین ئاستی هاوارە؛ کاتێک زمان دەبێتە دەستەوستان و بێدەنگی دەبێتە تاقە زمانی ڕاستەقینەی ماتەمینی.
”هاوسۆزیی گەردوونی: کڕنۆشی سروشت بۆ ڕۆحی پاک”
تراژیدیای لەدەستچوونی مرۆیی، تەنیا پەیوەست نییە بە زەوی و سنوورە جوگرافییەکانەوە. لە دیدگایەکی قووڵی فەلسەفیدا، مرۆڤ و گەردوون یەک یەکەن. کاتێک ڕۆحێکی بێگەرد و بێتاوان لە ئەنجامی ستەمدا دەفڕێت و بەرەو ئاسمان بەرز دەبێتەوە، تەواوی توخمەکانی سروشت لە خۆر، مانگ، ئەستێرەکان و گەردوون دەکەونە ژێر کاریگەریی ئەو وزە غەمناکەوە. سروشت خۆی ملەکەچی ئەو کۆچە بێوەختە دەکات و سەرشۆڕ دەکات. ئەم وێنە گەردوونییە نیشانمان دەدات کە چۆن پاکیی مرۆڤ دەتوانێت هاوسەنگیی جیهان بلەزێنێت. کڕنۆشبردنی سروشت، هێمایەکە بۆ ئەوەی کە ئەگەر مرۆڤە زاڵمەکان لەسەر زەوی ڕێز لە ژیان و مرۆڤایەتی نەگرن، ئەوا ئاسمان و توخمە بەرزەکانی گەردوون پێشوازی لەو ڕۆحە پاکانە دەکەن و لە ئاست گەورەیی و مەزلوومیەتیاندا سەر دادەنەوێنن.
”پەنابەری و غەریبی: برینە دووبارەبووەوەکان”
پەیامی ناوەکیی ئەم جۆرە کارەساتانە، تیشک خستنە سەر چەمکی پەنابەری و غەریبییە. پەنابەر ئەو مرۆڤەیە کە بەدوای ئارامیدا هاتووە، کەسێکە کە لە ترسی نادادپەروەری ماڵ و حاڵی خۆی جێهێشتووە بۆ ئەوەی لە پەناگەیەکی هێمندا بژی. بەڵام کاتێک تەنانەت پەناگەکانیش دەبنە ئامرازی جەنگ و موشەکباران، چەمکی ئاسایش لە جیهاندا پەکیدەکەوێت. کۆچی ئەم جۆرە ڕۆحە پاکانە لە غەریبی و تاراوگەدا، خەمەکە دوو هێندە دەکات؛ چونکە ئەوان هەم لە نیشتمانی خۆیان بێبەش کراون و هەم لە پەناگەکەشیاندا مافی ژیانیان لێ زەوت کراوە. ئەمە پەیامێکی ڕەخنەیی قووڵە بۆ ویژدانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و مرۆیی کە چۆن ناتوانن سنوورێک بۆ ئەم دڕندەییە دابنێن.
”لە مەلائیکەی زەوییەوە بۆ نووری ئاسمان”
ئەو کەسانەی لە تەمەنی گەنجی یان منداڵیدا دەبنە قوربانیی هێرشەکان، لە ڕوانگەی مرۆییەوە وەک مەلائیکەیەک دەبینرێن کە زەوییان پڕ کردبوو لە هیوای دواڕۆژ. لێکچوونی ڕۆحی مرۆڤی بێتاوان بە مەلائیکەی ڕووناکی، ئاماژەیە بۆ پێگەی بەرزی ئەوان لە ناو ناخی خەڵکدا. ئەوان مۆمی داگیرساوی ناو ماڵەکان و هیوای گەلەکەیان بوون، بەڵام کاتێک بە زۆرەملێ لە زەوی جیا دەکرێنەوە، دەبنە عەرشێکی نووری لە ئاسماندا کە ڕێگای ئازادی و دادپەروەری بۆ نەوەکانی داهاتوو ڕووناک دەکەنەوە. مەرگی ئەوان کۆتاییان نییە، بەڵکو گۆڕینی فۆڕمە لە بوونێکی کاتیی سەر زەوی بۆ ناو و مانایەکی هەمیشەیی لە ناو مێژوودا.
”ماتەمینی وەک هێزی مانەوە و بەرگری”
ماتەمینی بۆ ئەم قوربانییانە، تەنیا گریان و شیوەنێکی سادە نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامی یادکردنەوە و ڕێزگرتنە لەو بەهایانەی کە ئەو قوربانییانە لە پێناویدا ژیاون. کاتێک مرۆڤەکان لە ئاست فڕینی ڕۆحی بێتاواناندا کڕنۆش دەبەن، لە ڕاستیدا پەیمانی وەفاداری بۆ ڕێبازەکەیان نوێ دەکەنەوە. ئەم ماتەمینییە دەبێتە هێزێک بۆ مانەوە، دەبێتە وزەیەک کە ڕێگە نادات تاوانباران بە ئامانجەکەیان بگەن کە سڕینەوەی ناسنامە و ترساندنی مرۆڤەکانە. هەر دڵۆپە ئەسرینێک کە بۆ کۆچی ئەوان دەڕژێت، دەبێتە بەشێک لەو مێژووەی کە شاهیدی لەسەر تاوانکاریی ستەمکاران دەدات.
كۆتا پەیڤ
لە کۆتاییدا، پەیامی سەرەکیی ئەم جۆرە ڕووداوە خەمناکانە ئەوەیە کە ئەگەرچی وشەکان لە گوزارشتکردن لاواز بن و زمان کڵۆڵ بێت، بەڵام بێدەنگیی سروشت و کڕنۆشی گەردوون هاواری ڕاستەقینەی مەزڵومیەتی ئەو ڕۆحە پاکانەیە. یادکردنەوەی برینی موشەکباران و کۆچی پاکی بێتاوانەکان لە تاراوگە، ئەرکێکی ئەخلاقی و مرۆییە کە وادەکات هەمیشە یادەوەرییان وەک مەلائیکەیەکی ڕووناکی لە ئاسمانی نیشتماندا بە درەوشاوەیی بمێنێتەوە و ببێتە هێمایەک بۆ بەگژداچوونەوەی نادادی لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا بێت.
****
بابەتی پەیوەندی دار
