پێشەکی (پەخشان): هەڵە هەمیشە سەرەتای تێگەیشتن و یەکەم چرۆی فێربوونی مرۆڤە لە باخی ژیاندا. بەڵام کاتێک ترس دەبێتە ڕێنیشاندەر و خوو بە شاردنەوەی هەڵەکانمان دەگرین،
لە ڕێڕەوی ڕەسەنی سروشت لادەدەین. لەو چرکەساتەوە، جەوهەری ڕەوشت کز دەبێت و دەنگی ویژدان لە ژێر باری قورسی درۆدا دەخنکێت.
تەڵەی درۆکان یەک لە دوای یەک دادەنرێن؛ بۆ شاردنەوەی درۆیەک، پەنا بۆ درۆیەکی گەورەتر دەبەین، تا دواجار خۆمان لە ناو باهۆزی درۆکاندا دەبینینەوە؛ باهۆزێک کە تێیدا ڕاستی غەرق دەبێت، ویژدان بێدەنگ دەبێت و مرۆڤ دەبێتە دیلی درۆ و ترسەکانی خۆی.
دەقی هۆنراوەکە:
باهۆزی درۆکان، ڕەحیم نزهتزاده
هەڵە یەکەم هەنگاوی فێربوونی ژیانە،
بۆ مرۆڤ ڕێگای ئەزموونێکی شیرینە.
بەڵام کاتێک خوو دەگریت بە شاردنەوە،
لە ڕێگای ڕاستی و سروشت لادەدەیتەوە.
کە داپۆشینی هەڵە بوو بە خووت،
لەدەست دەدەیت ڕەوشت و مرووەتت.
لە ژێر باری درۆدا کز دەبێ تیشکت،
ئەشکەنجە دەکێشێت ویژدانی بێگەردت.
کاتێک ترس دەبێتە سێبەری ژینت،
دەخنکێنێت دەنگی ویژدانی پاکت.
درۆیەک ڕێگا دەکات بۆ درۆیەکی تر،
بۆ شاردنەوەی تاوان و هەڵەی کۆنتر.
جارێک دەکەویتە ناو ئەو باهۆزە،
دەگری بە کوڵ، ئەی «ڕەحیم»ی دڵسۆزە!
————————
وتار: باهۆزی وڕێنەکان
چۆن درۆزان لە تەڵەی درۆکانی خۆیاندا غەرق دەبن؟
لە هەڵەی تاکەوە بۆ درۆی دەسەڵات
سەرەتای هەموو داڕمانێکی گەورەی مرۆڤایەتی، زۆرجار لەو ساتەوەختە دەست پێدەکات کە ڕاستییەکی سروشتی و سەرەتایی دەشاردرێتەوە. شاردنەوەی ڕاستی تەنها سەرپۆشێک نییە بۆ سەر ڕووداوەکان، بەڵکو دەستپێکی دروستبوونی زنجیرەیەکی قووڵی دەروونی، کۆمەڵایەتی و سیاسییە؛ زنجیرەیەک کە دواجار بونیادی ڕەوشتیی تاک و کۆمەڵگەکان بەرەو لاوازی و تیاچوون دەبات.
مرۆڤ لە سروشتی خۆیدا، بۆ فێربوون و گەیشتن بە قۆناغی پێگەیشتنی فکری، پێویستی بە ئەزموونکردنی ڕێگاکان هەیە. لەم پرۆسەیەدا هەڵەکردن بەشێکی جەوهەری و جیانەکراوەی فێربوونە. هەڵە، ئەگەر بە ڕاستگۆیی و دانپێدانان پێشوازی لێ بکرێت، دەبێتە یەکەم چرۆی تێگەیشتن و گەشەکردن.
بەڵام کاتێک ترس لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەنجامەکان، یان حەزی پاراستنی پێگە و بەرژەوەندییەکان، دەبێتە ڕێنیشاندەر، خوویەکی مەترسیدار لە ناخی مرۆڤ یان لە عەقڵیەتی دەسەڵاتە ستەمکارەکاندا دروست دەبێت؛ ئەویش خووی شاردنەوە و داپۆشینی ڕاستییەکانە.
لەو ساتەوە تەڵەی درۆکان یەک لە دوای یەک دادەنرێن، و پرۆسەی گەورەبوونی باهۆزێک دەست پێدەکات؛ باهۆزێک کە پێش هەموو کەس، درۆزنەکە خۆی تێیدا غەرق دەبێت و دەبێتە دیلی ئەو وەهمەی بە دەستی خۆی دروستی کردووە.
درۆ کاتێک دەبێتە سیستەم
کاتێک پێکهاتەیەک، سیستمێک یان دەسەڵاتێکی سیاسی پەنا بۆ درۆیەک دەبات بۆ شاردنەوەی تاوانێک، هەڵەیەک یان ڕاستییەکی مێژوویی، بە خێرایی دەکەوێتە ناو بازنەیەکی داخراوی چەواشەکاری.
درۆی یەکەم پێویستی بە درۆی دووەم، سێیەم و زیاتر هەیە بۆ ئەوەی بونیادی خۆی بپارێزێت. هەر درۆیەک کە بۆ پاراستنی درۆی پێشوو دروست دەکرێت، دیوارێکی نوێ لە نێوان مرۆڤ و حەقیقەت دروست دەکات.
ئەم زنجیرەیە کەمکەم عەقڵ و ویژدانی تاک و سیستەمەکان کۆت دەکات. لەم دۆخەدا جەوهەری ڕەوشت کز دەبێت؛ چونکە ڕەوشت لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی، مرووەت و قبوڵکردنی حەقیقەت دامەزراوە.
کاتێک درۆ دەبێتە پیشە، ویژدان دەکەوێتە ژێر باری قورسی پاساوە چەواشەکارەکانەوە. دەنگی پاکی ناخ لە ژێر تەم و مژی ترسدا کپ دەکرێت؛ چونکە سەرچاوەی درۆ زۆرجار ترسە: ترسی لەدەستدانی پێگە، ترسی ڕووبەڕووبوونەوەی واقیع، یان ترسی دەرکەوتنی حەقیقەتی ڕووت.
بەم شێوەیە، مرۆڤ یان سیستەم دەبێتە دیلی درۆ و ترسەکانی خۆی؛ تا ئەوەی دواجار نەتوانێت سنووری نێوان حەقیقەتی مێژوویی و خەیاڵی دروستکراوی خۆی جیا بکاتەوە.
درۆی مەزنی سڕینەوەی شوناس
ئەم دیاردە دەروونی و فەلسەفییە، کاتێک دەگوازرێتەوە بۆ ئاستی سیاسی و ستراتیژیی گەلان، دەرەنجامی زۆر قووڵتر و مەترسیدارتری لێ دەکەوێتەوە. لێرەدا درۆ تەنها ئامرازێک بۆ شاردنەوەی هەڵە نییە، بەڵکو دەبێتە پڕۆژەیەکی ڕێکخراو بۆ گۆڕینی بیرەوەری، ناسنامە و تێگەیشتنی کۆمەڵگە لە خۆی.
کاتێک دەسەڵاتێک ناتوانێت لەگەڵ حەقیقەتدا ڕووبەڕوو ببێتەوە، هەوڵ دەدات حەقیقەتەکە بگۆڕێت یان بیسڕێتەوە. لەو کاتەدا مێژوو دەخرێتە ژێر دەستی پڕوپاگەندە، ناوەکان دەگۆڕدرێن، زمان و کەلتور سنووردار دەکرێن، و هەوڵ دەدرێت پەیوەندیی مرۆڤ بە خاک و بیرەوەریی خۆی لاواز بکرێت.
بەڵام ناسنامەی گەل تەنها لەسەر کاغەز یان لە ناو فەرماننامەکاندا نانووسرێت. ناسنامە لە زمان، گۆرانی، ئەدەب، چیرۆک، بیرەوەری و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا دەژیت. بۆیە هەر هەوڵێک بۆ سڕینەوەی ناسنامە، لەگەڵ هێزی بیرەوەریی کۆمەڵگە ڕووبەڕوو دەبێتەوە.
لە مێژووی هاوچەرخدا، زۆر گەل و ناوچە تووشی ئەو جۆرە سیاسەتانە بوون کە ئامانجیان لاوازکردنی شوناس و گۆڕینی چیرۆنی مێژوویی بووە. بەڵام ئەزموونی مێژوو پیشانی داوە کە هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بە هەمیشەیی ڕاستییەکان لە ژێر خاکدا بشارێتەوە.
تراژیدیای ورمێ: شێواندنی ناسنامە و جوگرافیا
بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی ئەم زنجیرەی درۆ و چەواشەکارییە، پێویستە تیشک بخرێتە سەر ناوچەیەک کە لە مێژووی هاوچەرخدا بووەتە مەیدانی ململانێی ناسنامە، جوگرافیا و سیاسەت: ورمێ.
ئەم ناوچەیە بەهۆی پێگەی جوگرافیی و مێژوویی خۆی، هەمیشە گرنگییەکی تایبەتی هەبووە. مێژووی ئەم هەرێمە تەنها بە سنوورە کارگێڕییە نوێکان دیاری ناکرێت؛ بەڵکو بە کۆمەڵێک هۆکاری قووڵتر پەیوەستە: شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵک، زمان، کەلتور، بەڵگەنامە و بیرەوەریی کۆمەڵایەتی.
لە پرۆسەیەکی درێژخایەندا، گۆڕانکاریی کارگێڕی، ناونان و شێوەکانی بەڕێوەبردن کاریگەرییان لەسەر شێوەی ناساندنی ئەم ناوچەیە داناوە. ئەم جۆرە هەنگاوانە، کاتێک لەگەڵ سیاسەتی سڕینەوەی بیرەوەری هاوتەریب دەبن، دەتوانن ببنە ئامرازێک بۆ دروستکردنی وێنەیەکی نوێ لە مێژوو.
بەڵام خاک تەنها بە ناوی فەرمی ناسراو نییە؛ خاک بە مرۆڤ، زمان، کەلتور، گۆڕستان، بەڵگە و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکیش ناسراوە. هەر هەوڵێک بۆ دابڕینی ئەم پەیوەندییە، لە کۆتاییدا لەگەڵ هێزی بیرەوەریی مرۆڤەکان ڕووبەڕوو دەبێتەوە.
ڕەهەندی بەڵگەنامەیی: چۆن واقیع لە ژێر باری سیاسەتدا شێوێندرا؟
خوێندنەوەی هەر ڕووداوێکی مێژوویی پێویستی بە پشتبەستن بە بەڵگە، سەرچاوە و شیکردنەوەی ورد هەیە. جیاوازیی نێوان حەقیقەت و پڕوپاگەندە لەوەدا دەردەکەوێت کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت بە چاوێکی ڕەخنەگرانە سەیری ڕووداوەکان بکات و لە نێوان واقیع و چیرۆكی دەستکرد جیاوازی دابنێت.
لە مێژوودا، دەسەڵاتەکان زۆرجار هەوڵیان داوە بە ئامرازە کارگێڕییەکان، گۆڕینی ناوەکان، سنووربەندیی نوێ و سیاسەتی پەروەردە، شێوەی ناساندنی ناوچە و کۆمەڵگەکان بگۆڕن. ئەم هەنگاوانە کاتێک لەگەڵ پڕوپاگەندە و سڕینەوەی بیرەوەری هاوتەریب دەبن، دەتوانن بۆ ماوەیەک وێنەیەکی چەواشەکراو لە ڕاستی دروست بکەن.
بەڵام هیچ فەرمانێک ناتوانێت بە تەواوی مێژوو بسڕێتەوە. زمان، کەلتور، ئەدەب، بەڵگەنامە و گێڕانەوەکانی نەوەکان هەمیشە بەشێکن لە ڕاستیی مێژوویی و دەتوانن لە بەرامبەر سڕینەوە و چەواشەکاری بوەستن.
هاوپەیمانیی وەهمە هەرێمایەتییەکان
کاتێک درۆیەکی مێژوویی بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام دەبێت، زۆرجار تەنها بە هێزی ناوخۆیی ناپارێزرێت؛ بەڵکو دەکرێت بە بەرژەوەندییە سیاسییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانیش پەیوەست بێت.
لەو دۆخەدا، هەر لایەنێک دەکرێت بەهۆی بەرژەوەندیی خۆی، پشتگیری لە چیرۆكەیەك بکات کە لەگەڵ هەموو ڕەهەندەکانی واقیعی مێژوویی یەکسان نییە. ئەمەش دەبێتە هۆی درێژبوونەوەی کێشەکان و قووڵبوونەوەی ناکۆکییە ناسنامەییەکان.
بەڵام ئەزموونی مێژوو نیشان دەدات کە هیچ هاوپەیمانییەکی سیاسی ناتوانێت بە هەمیشەیی جێگەی حەقیقەت بگرێتەوە. کاتێک واقیع، بەڵگە و بیرەوەریی کۆمەڵگە لەگەڵ وەهمێک ناکۆک دەبن، لە کۆتاییدا وەهمەکە لاواز دەبێت.
مەترسیی هەرە گەورە: ئاڵودەبوونی ناوخۆیی
لە هەموو قۆناغەکانی ئەم باهۆزەی درۆدا، شاید مەترسیدارترین خاڵ ئەوەیە کە مرۆڤ یان کۆمەڵگەی ستەملێکراو خۆی دەست بکات بە قبوڵکردنی چوارچێوەی بیرکردنەوەی درۆزنەکە.
کاتێک درۆیەک بۆ ماوەیەکی زۆر دووبارە دەکرێتەوە، دەکرێت کاریگەری لەسەر هۆشیاریی تاک و کۆمەڵگە دابنێت. ئەو کاتە، مەترسی تەنها لە دەرەوە نییە؛ بەڵکو لە ناوخۆشە، چونکە ترس، بێباوەڕی و دڵساردبوون لە توانای گۆڕان دەکرێن ببنە بەربەستێک لە بەردەم ڕووبەڕووبوونەوەی حەقیقەت.
پاراستنی ناسنامە و بیرەوەریی مێژوویی پێویستی بە هۆشیاری، خوێندنەوە، گفتوگۆ و پشتبەستن بە بەڵگە هەیە. چونکە گەورەترین سەرکەوتنی درۆ ئەوە نییە کە خەڵک فریو بدات؛ گەورەترین سەرکەوتنی ئەوەیە کە خەڵک وا لێ بکات بڕوا بکەن کە هیچ شتێک ناتوانێت بگۆڕدرێت.
کۆتایی: حەقیقەت لە دوای باهۆزی درۆکان
باهۆزی درۆ هەرچەندە بەهێز بێت، لە بنەڕەتدا لەسەر ترس و وەهم دامەزراوە. درۆ بۆ مانەوە پێویستی بە درۆی نوێ هەیە، بەڵام حەقیقەت بۆ مانەوە پێویستی بە پشتگیریی درۆ نییە.
لە کۆتاییدا، ئەوەی لە مێژوو دەمێنێتەوە نە دەنگی زۆرترین پڕوپاگەندەیە، نە فەرمانی بەهێزترین دەسەڵات؛ بەڵکو ئەوەیە کە بە بەڵگە، بیرەوەری و هۆشیاریی مرۆڤایەتی پشتبەستووە.
درۆ هەمیشە دەترسێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی حەقیقەت؛ چونکە درۆ بە زنجیرەیەک دەژی، بەڵام حەقیقەت بە خۆی هەیە.
ڕەحیم نزهتزاده
