ناکرێت پرسی کورد لە تورکیادا تەنیا وەک پرسی تیرۆر، سیاسەتی ئەمنی یان ململانێی چەکداری ببینین. ئەم پرسە دەرئەنجامی ململانێیەکی درێژخایەنە لە نێوان مۆدێلێکی دەوڵەتی ناوەندی،
شوناسێکی نەتەوەییی یەکسانکەری بەهێز و کۆمەڵگایەک کە بە فرەچەشنییەکی بەرچاوی نەتەوەیی، زمانەوانی و کولتوورییەوە تایبەتمەندە.
کاتێک کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا، دەوڵەتی نوێ لەسەر پڕۆژەیەکی بەهێزی یەکێتیی نەتەوەیی و ناوەندگەراییی تورک بنیات نرا. لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی کۆماریدا، چەمکی نەتەوەیەکی هاوبەشی تورکیا پێگەیەکی باڵادەستی بەدەستهێنا. لە هەمان کاتدا ئەم پرۆسەیە، سنووردارکردنێکی بەرچاوی لە دانپێدانانی شوناسە نەتەوەیی و زمانەوانییەکانی دیکەدا بەدوای خۆیدا هێنا.
دوای نزیکەی نیو سەدە لە ململانێ، پرسی کورد لە تورکیا لەبەردەم گۆڕەپانێکی چارەنووسسازدایە. پرسیاری بنەڕەتی ئیتر تەنیا ئەوە نییە چۆن کۆتایی بە شەڕێکی چەکداری بهێنرێت، بەڵکو ئەوەیە کە دوای ئەوە چی دێت؟ ئایا ڕێکخراوێک کە دەیان ساڵە لە ڕێگەی خەباتی چەکدارییەوە زاڵ بووە بەسەر گۆڕەپانی سیاسیی کورددا، دەتوانێت پڕۆژەیەکی سیاسیی دیموکراسی بەجێ بهێڵێت؟ یان ستراتیژیی چەکداری، داڕشتن و بەدواداچوونی داخوازیی سیاسیی درێژخایەنی بۆ کورد قورستر کردووە؟
لە داخوازیی سیاسییەوە بۆ پرسی ئەمنی:
یاسا نوێکەی تورکیا بە ڕوونی کێشەکە دەخاتە ڕوو. ئەگەر میکانیزمی سەرەکیی یاساکە دواخستنی پرۆسەی یاسایی، تۆمارکردنی خەڵک و کۆنتڕۆڵکردنی گەڕانەوەیان بێت، نەک داننان بە مافە سیاسییەکان، دەرئەنجامەکەی ئەوەیە کە هێشتا پرسی کورد بە پلەی یەکەم وەک پرسێکی ئەمنی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
کەواتە، جێی سەرنجترین شت تەنیا ئەوە نییە یاساکە چی لە خۆ دەگرێت، بەڵکو ئەوەیە کە چی کەمە: چوارچێوەیەکی سیاسیی ڕوون بۆ بەشداریی داهاتووی کورد.
یاساکە هیچ کارنامەیەکی مافی ڕاستەقینە بۆ زمان، ناسنامە، ئۆتۆنۆمیی سیاسی یان چاکسازیی دەستووری داناڕێژێت. بەڵام ئاشتی زیاترە لە تەنیا نەبوونی چەک. ئاشتییەکی درێژخایەن پێویستی بەوەیە دەرفەت بدرێت بە خەڵک بۆ ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە بە مەرجی یەکسان بەشداری بکەن.
ئەزموونی نێودەوڵەتی ئەمە نیشان دەدات. لە ململانێ درێژخایەنەکانی تردا، چەکداماڵین لەگەڵ یەکگرتنی سیاسی، چاکسازیی دامەزراوەیی، دادپەروەریی ئینتقالی و گەرەنتیی بەشداریی سیاسی تێکەڵ کراوە. ئەگەر تەنها چەکەکان نەمێنن و مەسەلە سیاسییەکان دەست لێنەدراو بمێننەوە، مەرج نییە ململانێکان چارەسەر بن؛ تەنها شێوەیان گۆڕاوە.
پرسیارە گەورەکە: ئامانجی سیاسی چی بوو؟
لێرەدا قورسترین پرسیار بۆ میراتی مێژوویی «پەکەکە» سەرهەڵدەدات. ئەگەر ڕێکخراوێک بۆ ماوەی پێنج دەیە بانگەشەی نوێنەرایەتیکردنی ئایندەی سیاسیی گەلێک بکات، دەبێت بتوانین بپرسین: چ دامەزراوەیەکی دیموکراسیی کۆنکرێتی و بەردەوامی دروست کردووە؟
ئایا ئەو ڕێکخراوە سیستەمێکی سیاسیی فرەییانەی دروست کردووە کە بزووتنەوە جیاوازەکانی کورد تێیدا بتوانن بە ئازادی ڕکابەری بکەن؟ ئایا مۆدێلێکی دامەزراندووە کە ئۆپۆزسیۆن تێیدا بوونی هەبێت بەبێ ئەوەی وەک خیانەت سەیر بکرێت؟ ئایا بەردەوام بەرگری لە مافی نوێنەرایەتیی سیاسی، هەڵبژاردنی ئازاد و جیاکردنەوەی دامەزراوەییی دەسەڵاتەکان کردووە؟ و لە سەرووی هەمووشیانەوە: ئایا سەرکەوتوو بووە لە گۆڕینی خەباتی چەکداری بۆ بەرنامەیەکی کردەیی بۆ مافە مەدەنی و سیاسییەکان؟
لێرەدایە ڕەخنەی مێژوویی پەیوەندیدار دەبێت. بێگومان ڕێکخراوێکی چەکداری دەتوانێت کاریگەری لەسەر سیاسەت هەبێت، بەڵام کاریگەریی سیاسی، هەمان نوێنەرایەتیی دیموکراسی نییە. گەلێک تەنها پێویستی بە کەسێک نییە کە بە ناوی خۆیەوە شەڕ بکات، بەڵکو پێویستی بە دامەزراوەگەلێکە کە ڕێگە بە خەڵک بدات بە ناوی خۆیانەوە قسە بکەن.
بەراوردکردن لەگەڵ ڕەوتەکانی تری ئاشتی:
ئەزموونی نێونەتەوەیی نیشانی دەدات کە ڕەوتی ئاشتی کاتێک بەردەوامیی زیاتری دەبێت، کە چەکداماڵین لەگەڵ گۆڕانکاریی دامەزراوەیی و سیاسی تێکەڵ بکرێت.
ڕێککەوتنی ئاشتیی کۆلۆمبیا لە نێوان حکوومەت و «فارک»دا، تەنیا بریتی نەبوو لە چەکداماڵین. ڕێککەوتنەکە لەپاڵ خاڵەکانی تردا، بەشداریی سیاسی، دیموکراسیکردن، چاکسازیی ، دادپەروەری، و یەکخستنەوەی شەڕڤانانی پێشووی لەخۆ گرتبوو. هەروەها بەڵگەنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەریان خستووە کە بەشداریی سیاسی و یەکخستنەوەی کۆمەڵایەتی و ئابووری، بەشێکی سەرەکیی جێبەجێکردنی ئەو ڕێککەوتنە بوون.
ڕێککەوتننامەی «بێلفاست»ی ئێرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٩٨دا، نموونەیەکی ترە. ئەو ڕێککەوتنە دامەزراوەیەکی سیاسی بۆ دابەشکردنی دەسەڵات و سیستەمێکی دروست کرد کە گرووپە سیاسی و کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بتوانن بەشداری لە حوکمڕانیدا بکەن. هەروەها ڕێککەوتنەکە پرەنسیپەکانی یەکسانی، ناسنامە و هاووڵاتیبوونی لەخۆ گرتبوو.
ئەمە بەو مانایە نییە کە تورکیا دەتوانێت ئەزموونی کۆلۆمبیا یان ئێرلەندای باکوور دووبارە بکاتەوە؛ چیرۆکەکان جیاوازن. بەڵام بەراوردکردنەکە بنەمایەکی سەرەکی نیشان دەدات:
شەڕێکی چەکداری تەنیا بە چەکدانان، بە شێوەیەکی خۆکار نابێتە ئاشتییەکی دیموکراسی. دوای ململانێ، پێویست بە بنیاتنانێکی سیاسی هەیە.
ئایندەی سیاسیی کورد نابێت بەند بێت بە تاکەکەسێکەوە:
پرسێکی دیکەی بنەڕەتی، ڕۆڵی سەرکردایەتییە. کاتێک پرۆسەیەکی سیاسی بە کردەوە لەسەر تاکەکەسێک چڕ دەبێتەوە، دیموکراسی لاواز دەبێت. کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی ناتوانێت ئایندەی خۆی لەسەر ئەوە بنیات بنێت کە تەنیا سەرکردەیەک بڕیار بدات خەڵک چییان دەوێت، چ داواکارییەکیان هەیە، یان کەی ڕێکخراوێک هەڵبوەشێتەوە.
بۆیە کورد تەنیا پێویستی بە پرۆسەی ئاشتیی نێوان دەوڵەت و ڕێکخراوێک نییە، بەڵکو پێویستی بە پرۆسەیەکی سیاسیی فراوان هەیە کە دەنگی جیاوازی کورد تێیدا بەشدار بن: حیزبە سیاسییەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی، ژنان، گەنجان، ڕۆشنبیران، نوێنەرانی شارەوانییەکان و ئەو کەسانەی هەرگیز پشتیوانیی خەباتی چەکدارییان نەکردووە. تەنیا ئەو کاتە دەتوانین باسی نوێنەرایەتیی دیموکراسی بکەین.
کاتێک ئەفسانە لەگەڵ سیاسەتدا یەک دەگرنەوە:
پرۆسەی ئاشتی ناتوانێت لەسەر بنەمای کەسایەتی یان ئەو تێڕوانینە بێت کە یەک سەرکردە مافی ئەوەی هەیە داهاتووی سیاسیی تەواوی گەلێک دیاری بکات.
لە هەمان کاتدا، پێویستە مێژووی چەکداریی پەکەکە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە هەڵبسەنگێنرێت. دەیان ساڵ ململانێ ژیانی خەڵکی بەفیڕۆ دا و داواکارییە سیاسییەکانی بۆ پرسێکی ئەمنیی گۆڕی. ئەگەر ئێستا خەباتی چەکداری ڕۆڵی ناوەندیی خۆی لەدەست دەدات، دەبێت بە سیاسەتی ڕەوا جێگەی بگیرێتەوە، نەک بە فۆرمێکی نوێی دەسەڵاتی ناوەندگەرایی.
هەر بۆیە پرسیارە چارەنووسسازەکە ئەوە نییە کە کێ لە شەڕی میراتی سیاسیی ئۆجالاندا سەردەکەوێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە ئایا کورد لە ڕێگەی هەڵبژاردنی ئازاد، دامودەزگای فرەیی، مافی ڕۆشنبیری و بەشداریی دیموکراسییەوە، دەرفەتی داڕشتنی داهاتووی خۆی بۆ دەڕەخسێت یان نا.نە بەزۆر توانەوە و نە خەباتی چەکداری ناتوانن خاڵی کۆتایی بن.
حەسەن قارەمانی
١٠-٠٨-٢٠٢٦
بابەتی پەیوەندی دار
پرۆژەیاسای چارەسەریی پرسی کورد لە تورکیا
رووداو دیجیتاڵ
دوای ئەوەی سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا سەردانی فراکسیۆنەکانی کرد و گفتوگۆی لەبارەی دوایین هەنگاوەکانیان لە نووسینەوەی پرۆژەیاسایەکی تایبەت بە پرۆسەی چارەسەریی لەگەڵ کردن، ئەمڕۆ چوارشەممە 5-8-2026 دەقی پرۆژەیاساکە بڵاوکرایەوە کە لە 12 مادە پێکهاتووە.
لە دەقی پێشنیازەیاساکەدا کە بە مەبەستی دەستنیشانکردن و پشتڕاستکردنەوەی کۆتاییهاتن بە بوون و جموجووڵی پەکەکە/کەجەکە (PKK/KCK) و تەواوی ئەو پێکهاتانەی پەیوەندییان پێیەوە هەیە، هەروەها رادەستکردنی هەموو جۆرە چەک و تەقەمەنییەکی ژێر کۆنترۆڵی ئەوان، ئامادەکراوە.
پێشنیازەیاسای ناسراو بە “یاسای بەهێزکردنی پاڵپشتیی نیشتمانی و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی ” لە 12 ماددە پێکدێت.
دەقی پرۆژەیاسای تایبەت بە پرۆسەی چارەسەری:
دەسەڵاتی دەستنیشانکردن و پشتڕاستکردنەوە: پێشبینی کراوە کۆتاییهاتنی بوونی کردەیی و چەکداماڵینی رێکخراوەکە بە تەواوی پێکهاتە رێکخراوەیی و باڵەکانی ژێر کۆنترۆڵییەوە، لەلایەن دامەزراوە ئەمنییەکانەوە دەستنیشان بکرێت و لەلایەن
ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانییەوە پشتڕاست بکرێتەوە.
چوارچێوە (کایەی جێبەجێکردن): تاوانەکانی دامەزراندن یان سەرکردایەتیکردنی رێکخراوی تیرۆریستیی پەکەکە/کەجەکە، ئەندامبوون تێیدا، یان یارمەتیدانی بە ئەنقەست و بە ئاگادارییەوە، پڕوپاگەندەکردن بۆ رێکخراوەکە، شانبەشانی ئەو تاوانانەی لە چوارچێوەی چالاکییەکانی ئەو رێکخراوەدا ئەنجامدراون و ئەو تاوانانەی لە بەرژەوەندیی رێکخراوەکەدا بەگوێرەی یاسای ژمارە 6415ی تایبەت بە رێگریگرتن لە دابینکردنی سەرچاوەی دارایی تیرۆر رێکخراون، دەگرێتەوە.
دەرەوەی چوارچێوە: ئەو لێکۆڵینەوە و دادگەییکردنانەی بەهۆی تاوانی کوشتنی بەئەنقەست لە چوارچێوەی چالاکییەکانی رێکخراوەکەدا، یان ئەو تاوانانەی پێش رۆژی 1-6-2005 ئەنجامدراون و سزای زیندانیی هەتاهەتایی یان زیندانیی قورسکراوی هەتاهەتاییان بەسەردا دەسەپێت، لە دەرەوەی چوارچێوەی ئەم یاسایە هێڵدراونەتەوە.
لێکۆڵینەوە و دادگەییکردن: هەڵسەنگاندن بۆ ئەو کەسانەی دەکەونە ژێر چوارچێوەی ئەو یاسایە، لەلایەن ئەو لایەنە پەیوەندیدارانەوە دەکرێت کە ئێستا دۆسیەی لێکۆڵینەوە یان دادگەییکردنی کەسەکانیان لەلایە، بەڵام وا رێکخراوە کە داواکاریی
سوودمەندبوون لەم یاسایە پێشکێش بە سەرۆکایەتیی داواکاری گشتی لە شوێنی نیشتەجێبوون، یان ئەو دامەزراوانە بکرێت کە لەلایەن ئەنجوومەنەکەوە راسپێردراون.
دواخستنی لێکۆڵینەوە و دادگەییکردن:
– بۆ ئەو تاوانانەی کە سزاکەیان 15 ساڵ زیندانی یان کەمترە، بۆ ماوەی پێنج ساڵ؛
– بۆ ئەو تاوانانەی کە پێویستیان بە سزای زیندانیی زیاتر لە 15 ساڵ، زیندانیی هەتاهەتایی یان زیندانیی قورسی هەتاهەتاییی هەیە، بۆ ماوەی 10 ساڵ لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکە دوا دەخرێت.
لە ماوەی دوو هەفتەدا، رێگەی تانەدان و ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بە بڕیارەکە کراوەیە.
رێکارە پارێزگارییەکانی پەیوەست بە دەستبەسەرکردن و چاودێریی دادوەری بۆ ئەو تاوانانەی بڕیاری دواخستنیان بۆ دەردەچێت، لە ئەگەری بوونی مەرجەکاندا لادەبرێن.
سەبارەت بەو دۆسیانەی لە قۆناخی پێداچوونەوەی یاساییدان (تێهەڵچوونەوە یان پێداچوونەوە)، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەیان بۆ دەردەچێت و لەلایەن دادگەی پلە یەکەوە
بڕیاری دواخستنیان بۆ دەدرێت. ئەگەر ماوەی دیاریکراو بەبێ ئەنجامدانی هیچ تاوانێک تێبپەڕێت، بڕیاری نەبوونی پێویستی بە دادگەییکردن یان کەوتنی دۆسیەکە دەدرێت.
دواخستنی سزاکان:
– سزای زیندانیی کۆی گشتی 15 ساڵ یان کەمتر، بۆ ماوەی پێنج ساڵ؛
– سزای زیندانیی کۆی گشتی زیاتر لە 15 ساڵ، شانبەشانی سزای زیندانیی هەتاهەتایی یان زیندانیی قورسی هەتاهەتایی ، بۆ ماوەی 10 ساڵ بە بڕیاری دادوەری جێبەجێکردنی سزاکان دوا دەخرێت، بە مەرجێک رێگەی تانەلێدان هەبێت.
ئەگەر ماوەی دواخستنەکە بەبێ ئەنجامدانی هیچ تاوانێک تێبپەڕێت، ئەوا سزا سەپێندراوەکە بە جێبەجێکراو هەژمار دەکرێت.
بەسەرچوونی کات (یاسایی): لە ماوەی دواخستنەکاندا، ماوەی یاساییی بەسەرچوونی دۆسیە و سزا کارا نابێت (هەژمار ناکرێت).
بێبەشبوون لە مافەکان: بڕیارەکانی دواخستن بە شێوەیەکی خولی لەلایەن ئەنجوومەنەوە هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرێت. ئەنجوومەن لە کاتی پێویستدا دەتوانێت داوا لە دادوەری سوڵح و سزا / دادگا / دادوەری جێبەجێکردنی سزاکان بکات بۆ نەهێشتنی هەموو ئەو دەرهاوێشتەکانی بێبەشبوون لە مافەکان کە بەهۆی لێکۆڵینەوە/دادگەییکردن/سزادانەوە دروست بوون.
بۆ بڕیارەکانی دواخستنی پێنج ساڵە، مەرجە دوو ساڵ بەسەر رۆژی دەرچوونی بڕیارەکەدا تێپەڕیبێت و بۆ بڕیارەکانی دواخستنی 10 ساڵەش، دەبێت سێ ساڵ تێپەڕیبێت.
بەدواداچوون، هاوئاهەنگی و جێبەجێکردن: ئەنجوومەنێک بە سەرۆکایەتیی جێگری سەرۆککۆمار و بە ئەندامێتیی وەزیری داد، وەزیری دەرەوە، وەزیری ناوخۆ، وەزیری بەرگری، سکرتێری گشتیی سەرۆکایەتیی کۆمار، سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی نیشتمانی (میت) و سکرتێری گشتیی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی، بەدواداچوون و هەڵسەنگاندن بۆ جێبەجێکردنی یاساکە دەکات.
پێشبینی کراوە هاوئاهەنگیی ئەنجوومەنەکە لەلایەن سکرتاریەتی گشتیی سەرۆکایەتیی کۆمارەوە ئەنجام بدرێت.
لیژنەیەکی چاودێری لە پەرلەمانی تورکیا لە (17 ئەندام) پێکدەهێنرێت کە ئەرکی چاودێریکردنی چالاکییەکانی چوارچێوەی ئەم یاسایەیە.
رادەستبوون و چەکداماڵین: پێشبینی کراوە رێنمایی تایبەت بە پرۆسەی تۆمارکردن، بە وەرگرتنی بۆچوونی دامەزراوە ئەمنییەکان، بە هاوبەشی لەلایەن وەزارەتی بەرگریی و وەزارەتی ناوخۆوە ئامادە بکرێت.
ماوەی پێشکێشکردنی داواکاری: پێویستە لە ماوەی شەش مانگ دوای بڵاوبوونەوەی بڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی لە رۆژنامەی فەرمیدا، داواکاریی نووسراو بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە پێشکێش بکرێت.
****
یاسای پرۆسەی چارەسەری کێ ناگرێتەوە؟
رووداو دیجیتاڵ
وەزیری دادی تورکیا سەبارەت بە “پڕۆژەیاسای بەهێزکردنی پاڵپشتیی نیشتمانی و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی” رایگەیاند، ئەو پڕۆژەیاسایە هەنگاوێکی گرنگە بۆ بەهێزکردنی بنەما یاساییەکان و ئامانجی پرۆسەی چارەسەری و بنیاتنانی تورکیایەکی بەهێزە، کە ئاسایش، ئارامی و برایەتی تێیدا بەردەوامبێت.
ئاکن گورلەک، وەزیری دادی تورکیا پەیامێکی ڤیدیۆیی بڵاوکردووەتەوە و تێیدا رایگەیاند، پڕۆژەیاسای بەهێزکردنی پاڵپشتیی نیشتمانی و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی پرۆسەی لێکۆڵینەوە، دادگاییکردن و سزادان رێکدەخاتەوە، بەڵام هەموو کەسێک ناگرێتەوە.
گورلەک گوتی، “مەرجی سەرەکی بۆ جێبەجێکردنی ئەم یاسایە، کۆتاییهاتنی تەواوەتیی بوونی پەکەکە و تێکدان و لەناوبردنی تەواوی چەک و تەقەمەنییەکانیەتی بەشێوەیەک کە نەگەڕێندرێنەوە”.
لەبارەی ئەوەی کە ئەم یاسایە کێ دەگرێتەوە، گورلەک رایگەیاند، “هیچ پێگەیەکی تایبەت بۆ هیچ کەسێک دەستنیشاننەکراوە و ئەوانەی رێنوێنیی هێرشی تیرۆریستییان داوە یان هێزە ئەمنییەکانیان شەهیدکردووە ئەم یاسایە نایانگرێتەوە.”
گورلەک ئاماژەی بەوەشکرد، چاودێریکردنی پرۆسە چەکداماڵینەکە لەلایەن دامەزراوە ئەمنییەکانەوە دەکرێت و دواتر لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانیی تورکیاوە پشتڕاستدەکرێتەوە و لە رۆژنامەی فەرمیدا بڵاودەکرێتەوە.
وەزیری دادی تورکیا جەختیکردەوە کە لەم پرۆسەیەدا لیژنەیەک بەسەرۆکایەتیی یاریدەدەری سەرۆککۆمار و کۆمیسیۆنێکی چاودێری لە پەرلەمانی تورکیا دروستدەکرێت، تاوەکو سەرپەرشتی رێکارەکانی چاودێریبکەن.
وەزیری داد گوتیشی، “ئەم هەنگاوە نەک تەنیا ئاسایشی تورکیا، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی سووریایەکی بێتیرۆر، عێراقێکی سەقامگیرتر و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی ئارامتر.”
پڕۆژەیاسای بەهێزکردنی پاڵپشتیی نیشتمانی و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی کە تایبەتە بە پرۆسەی چارەسەری و لە 12 ماددە پێکهاتووە، بەشێکە لە هەنگاوە یاساییەکانی تورکیا لە چوارچێوەی پرۆسەی چارەسەری.
****
تەڤگەری ئازادی: گەریلا چەک دابنێت و نەتوانێت سیاسەت بکات چەکدانان روونادات.
رووداو دیجیتاڵ
تەڤگەریی ئازادیی کە کارەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)ی پێشوو دەکات رایگەیاند، پڕۆژە یاسای “چوارچێوە” کەموکرتی تێدایە و ئاماژەی بەوەکرد “بەبێ بەکارهێنانی چەمکی کورد، ئاماژەدان بە دەستبەرداربوون لە چەک ئەوە نیشان دەدات کە پرسەکە بە شێوازێکی گشتگیر هەڵسەنگاندنی بۆ نەکراوە”.
لە بەشێکی دیکەی راگەیێندراوەکەدا تەڤگەری ئازادیی یان “تەڤگەری ئاپۆچی” رایگەیاندووە: “ئەگەر یاسایەک دەربکرێت و ئەم پرۆسەیە بەڕێوەبچێت، ئەمە تەنیا بە مەرجەکانی کارکردن و ژیانی ئازادانەی رێبەر ئاپۆ دەبێت. ئەمەش لە هەموو دەرفەتێکدا دەربڕدراوە. تەنیا بە مەرجەکانی ئازادیی ژیان و کارکردنی رێبەر ئاپۆ دەکرێت هەنگاو سەبارەت بە تەڤگەرەکەمان بنرێت و جێبەجێ بکرێت”.
تەڤگەری ئازادیی ئاماژەی بەوەکردووە، “پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک تەنیا بە مەرجەکانی کارکردن و ژیانی ئازادی رێبەر ئاپۆ دەتوانێت بەرەو پێش بروات. وەک تەڤگەری ئازادی بەو پێشبینییەی کە رێبەر ئاپۆ ببێتە خاوەنی مەرجەکانی ئازادیی کارکردن و ژیان، هەموو هەنگاوێکمان نا. دەوڵەت باخچەلی هێشتا لە رۆژی یەکەمەوە بەڵێنی دەستەبەرکردن و جێبەجێکردنی مافی هیوای بۆ رێبەر ئاپۆ دا.. بەڵام ئەو رۆڵەی کە رێبەر ئاپۆ لەم پرۆسەیەدا دەیگێرێت، لە یاسای چوارچێوەدا دیاری نەکراوە”.
لە بەشێکی دیکەدا تەڤگەری ئازادیی باسی چەکدانانی گەریلاکانی پەکەکە دەکات و دەڵێت: “داوادەکرێت کە گەریلا چەک دابنێت و بگەڕێتەوە. ئەگەر بچێتە تورکیا و لەسەر بنەمای ئازادیی فکری و رێکخستن نەتوانێت سیاسەتی دیموکراتیک بکات، ئەگەر لەسەر بنەمای رێکخستن و وتەکانی تاوانبار بکرێت و دەستگیر بکرێت، ئەوا جگە لەوەی دابەزینی گەریلا بۆ دەشت (خوارەوە) روونادات، ئەو سیاستمەدارانەش کە بە ناچاری روویان لە ئەورووپا کردووە ناتوانن بگەڕێنەوە”.
دەقی راگەیێندراوەکە:
یاسای چوارچێوە کە چەندین مانگە چاوەڕوانی دەکرا لە کۆمیسیۆن دەرچوو و لە پەرلەمان پەسەند دەکرێت. زۆر کەس بە توندی دژی ئەم یاسایە وەستانەوە و هەندێکیشیان لە زۆر لایەنەوە رەخنەیان لە یاساکە گرت. دەم پارتی لە کۆمیسیۆن رەخنەی لە زۆر کەموکورتیی یاساکە گرت و ئاماژەی بەوە کرد، دەبێت دوای یاساکە چی بکرێت.
رێبەر ئاپۆ دوای لێدوانەکەی دەوڵەت باخچەلی گوتبووی، هێزی ئەوەم هەیە کە زەوینەی شەڕ کە لە ئەنجامی پرسی کوردەوە دروستبووە بگوازمەوە سەر زەوینەی یاسایی و سیاسی. بە بانگەوازی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک 27ی شوباتی 2025 نەخشەڕێگەی ئەمەی بە روونی خستەڕوو.
تەڤگەری ئازادیمان لەسەر بنەمای بانگەوازەکەی رێبەر ئاپۆ، بۆ پێشخستنی پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک بەرپرسیارێتیی خۆی جێبەجێ کرد. لەسەر ئەم بنەمایە ساڵ و نیوێکە شەڕ و پێکدادان رووینەداوە.
لەم ماوەیەدا بۆ هاتنەدیی ئاشتی، دیموکراتیزەبوون و چارەسەری پرسی کورد، لە پەرلەمان کۆمیسیۆنی دیموکراسی، خوشک – براوەتی و یەکگرتنی نەتەوەیی دامەزرا، لە ئەنجامی کۆبوونەوەکانی ئەم کۆمیسیۆنەدا لەگەڵ بوونی کەموکورتیی جیدیشدا راپۆرتێک ئامادە کرا کە دەکرێت بە گرنگ سەیر بکرێت.
رێبەر ئاپۆ لەم پرۆسەیەدا بۆ دەرکردنی یاسایەکی بنەرەتی کە رێگەی چارەسەری پرسی کورد و دیموکراتیزەبوون دیاری بکات، لەگەڵ بەرپرسانی دەوڵەت و دەم پارتی و تەڤگەری ئازادییماندا پەیوەندی و گفتوگۆی ئەنجام دا. ئێمەش لەم پرۆسەیەدا بەدواداچوونی نزیکمان بۆ گفتوگۆکانی سەر یاسای بنەرەتی کرد. سەبارەت بە رەشنووسی یاساکە کە بە شێوازی جیاواز گەیشتە دەستمان، لە رێگەی راگەیێندراوەوە تێبینی و رەخنەکانی خۆمان بۆ رای گشتیی راگەیاند. بەر لە هەر شتێک ئاماژەمان بەوە کرد زمانی یاسایەکی بنەڕەتی کە ئاشتی کردووەتە ئامانجی خۆی، زمانی ئاشتی بێت نەک زمانی شەر. وەک چۆن رێبەر ئاپۆ گوتی، سەرنجمان خستە سەر ئەوەی کە دەبێت بەپێی هەستیاری لایەنەکان بێت نەک بە شێوازێکی ئاسایی، تەنگ و بێسوود بۆ داهاتوو بێت. جەختمان لەوە کردەوە کە بۆ نانی ئەو هەنگاوانەی یاساکە دیارییان دەکات، بێگومان دەبێت رێبەر ئاپۆ ئازاد بێت و بتوانێت بە شێوەیەکی ئازادانە کار بکات. گرنگیی ئەوەمان دەربڕی کە ئەم یاسایە دەبێت بەڵێنی ئەوە بدات کە لە چوارچێوەی هەندێک هەنگاوی دیاریکراودا یاساکانی ئازادی و دیموکراتیزەبوون دەربکات.
هەر خۆی رێبەر ئاپۆ بەر لە راگەیێندراوەکەمان، لە رێگەی شاندی دەم پارتییەوە بۆ رای گشتیی راگەیاندبوو دەبێت شێواز و ئامانجەکانی یاسای چوارچێوە چی بن. دەم پارتی و هێزە دیموکراتەکانیش لەم پرۆسەیەدا لەسەر بابەتی یاسای چوارچێوە تێبینی و پێشنیازەکانی خۆیان خستەڕوو و لەم بوارەشدا هەندێک کۆبوونەوەیان ئەنجام دا.
ئەو یاسایەی کە چەندین مانگە گفتوگۆی لەسەر دەکرێت و گەلەکەمان؛ ئێمە و هێزە دیموکراسییەکان تێبینیی خۆمان لەسەری دەربڕی، بێجگە لە دژایەتیی رەوتێکی دژەکورد لە پەرلەمان کە هەوڵی تێکدان دەدەن، بە پەسەندکردنی هەموو هێزە سیاسییەکانی دیکە لە لیژنەی دادوەریی پەرلەمان رەوانەی پەرلەمان کرا.
لە ئەم یاسایەدا هەڵە و کەموکورتیی جیدی هەن. ئەو پێشنیازانەی کە لە راپۆرتی کۆمیسیۆنی پەرلەماندا بۆ چارەسەری پرسی کورد و دیموکراتیزەبوون کرابوون، لەم راپۆرتەدا شوێنیان نەکراوەتەوە. بۆیە بە تەواوی وەڵامی ئامانجەکەی نەداوەتەوە. بەبێ بەکارهێنانی چەمکی “کورد”، ئاماژەدان بە دەستبەرداربوون لە چەک ئەوە نیشان دەدات کە پرسەکە بە شێوازێکی گشتگیر هەڵسەنگاندنی بۆ نەکراوە. لەگەڵ کەموکورتییە جدییەکانی ناوەرۆکدا، ئەو چەمک و زمانە بەکارهاتووەش بۆ یاسایەک کە ئامانجی ئاشتییە، کێشەیەکی جیدییە. بێگومان ئەم زمانە زمانێکە کە گەلەکەمان و تەڤگەرەکەمان ناتوانن قبووڵی بکەن.
تەڤگەر و گەلەکەشمان ئاماژەیان بەوە کردووە، کە ئەگەر یاسایەک دەربکرێت و ئەم پرۆسەیە بەڕێوەبچێت، ئەمە تەنیا بە مەرجەکانی کارکردن و ژیانی ئازادانەی رێبەر ئاپۆ دەبێت. ئەمەش لە هەموو دەرفەتێکدا دەربڕدراوە. تەنیا بە مەرجەکانی ئازادیی ژیان و کارکردنی رێبەر ئاپۆ دەکرێت هەنگاو سەبارەت بە تەڤگەرەکەمان بنرێت و جێبەجێ بکرێت. ئەمەش بە رێبەرایەتیی راستەوخۆی رێبەر ئاپۆ دەکرێت ببێ. پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک تەنیا بە مەرجەکانی کارکردن و ژیانی ئازادی رێبەر ئاپۆ دەتوانێت بەرەو پێش بروات. وەک تەڤگەری ئازادی بەو پێشبینییەی کە رێبەر ئاپۆ ببێتە خاوەنی مەرجەکانی ئازادیی کارکردن و ژیان، هەموو هەنگاوێکمان نا. دەولەت باخچەلی هێشتا لە رۆژی یەکەمەوە بەڵێنی دەستەبەرکردن و جێبەجێکردنی مافی هیوای بۆ رێبەر ئاپۆ دا.
دەوڵەت باخچەلی و بەرپرسانی ئاکەپە ئاماژە بەوە دەکەن ئەم پرۆسەیە سیاسەتێکی دەوڵەتە. هەموو ئاخاڤتنەکانیش لە چوارچێوەی ئەم سیاسەتەدا دەکرێن. دەوڵەت باخچەلی جەختی لەوە کردبووەوە کە لە پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکدا رێبەر ئاپۆ دەبێتە ‘هاوئاهەنگکاری بە سیاسیبوون و پرۆسەی ئاشتی’. بەرپرسانی دەوڵەتیش ئەم پێشنیازەی دەوڵەت باخچەلییان قبووڵ کرد. بەڵام ئەو رۆڵەی کە رێبەر ئاپۆ لەم پرۆسەیەدا دەیگێرێت، لە یاسای چوارچێوەدا دیاری نەکراوە. تەنیا بە شێوازێکی ناروون گوتراوە، ئەو دەستەیەی لەژێر سەرۆکایەتیی جێگری سەرۆککۆماردا دامەزرێت، دەتوانێت دەستەی دیکە پێکبهێنێت. ئەگەر رێبەر ئاپۆ نەتوانێت لەناو هەلومەرجە ئازادەکانی ژیان و کارکردندا سەرپەرشتی ئەم دەستەیە بکات، زۆرینەی خاڵەکانی یاساکە جێبەجێ نابن.
بۆیە رێگا و رێبازەکانی جێبەجێکردنی یاساکە گرنگن. هەر یاسایەک، کاتێک بە رێگا و رێبازی راست جێبەجێ کرا، ئەو کاتە دەتوانێت بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە. رێگا، رێباز، بەرێوەبردن و شێواز گرنگن؛ چونکە ئەم یاسایە بە سەپاندنێکی یەکلایەنە جێبەجێ نابێت. لە بابەتێکی ئەوەندە گرنگدا، رێگا و رێبازی داهێنەرانە و رێخۆشکەر گرنگن. بە کورتی، ئەم یاسایە ئەگەر زمانی ئاشتی بکاتە بنەما و لەلایەن رێبەر ئاپۆوە بە کرداری بەڕێوەببرێت، هەروەها بە یاسا دیموکراتیکە نوێیەکان پاڵپشتی بکرێت، ئەو کاتە دەتواندرێت جێبەجێ بکرێت.
یاساکە لەسەر بنەمای دیموکراتیزەبوون، کردنەوەی رێگای لەبەردەم کاری سیاسیی دیموکراتیکدا لەپێش خۆی داناوە. کاری سیاسیی دیموکراتیک تەنیا بەو دیموکراتیزەبوونەی کە ئازادیی رێکخستن و فکری مسۆگەر دەکات، دەکرێت بەڕێوەبچێت. بۆیە ئەم یاسای چوارچێوەیە دەبێت بێ دواخستنی کار و یاساکان لەسەر بنەمای دیموکراتیزەبوون بەئەنجام بگەیێندرێت. وەک چۆن رێبەر ئاپۆ و هەموو هێزە دیموکراتەکان ئاماژەیان پێ دا، دەبێت ئەم یاسایە ببێتە دەستپێکێک. ئەگەر ببێتە یاسایەک کە رێگە لە پێشکەوتنەکانی دواتر بکاتەوە، ئەو کاتە رۆڵی بنەرەتی و چوارچێوەبوونی خۆی جێبەجێ دەکات.
داوادەکرێت کە گەریلا چەک دابنێت و بگەڕێتەوە. ئەگەر بچێتە تورکیا و لەسەر بنەمای ئازادیی فکری و رێکخستن نەتوانێت سیاسەتی دیموکراتیک بکات، ئەگەر لەسەر بنەمای رێکخستن و وتەکانی تاوانبار بکرێت و دەستگیر بکرێت، ئەوا جگە لەوەی دابەزینی گەریلا بۆ دەشت (خوارەوە) روونادات، ئەو سیاستمەدارانەش کە بە ناچاری روویان لە ئەورووپا کردووە ناتوانن بگەڕێنەوە. ئەمە تەنیا نموونەیەکی دیار و بەرچاوە. بێگومان زۆر رێگەی جیاوازی دیموکراتیزەبوون و چارەسەری پرسی کورد هەن.
ئەم یاسایە دەستپێکێکە. بۆ چارەسەری هەموو پرسەکان و لە سەرووی هەموویانەوە پرسی کورد، دەبێت تێکۆشانی دیموکراتیزەبوون بەرەو پێش ببرێت. بۆیە دەبێت گەلەکەمان و هەموو هێزە دیموکراسییەکان بۆ دیموکراتیزەبوون و چارەسەری پرسی کورد خۆیان بە رێکخستن بکەن و تێبکۆشن. ئەو کاتەی کە یاساکە دەرکرا و بە راستی خاوەنی رۆڵی یاسای چوارچێوە بێت؛ دەبێتە دەستپێکێک بۆ پێشهاتی گرنگ.
رووداو دیجیتاڵ
میدیای تورکیا پلانی چەکدانانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)ی بە شێوەی 10 هەنگاو بڵاوکردەوە.
دوای ئەوەی رۆژی دووشەممە 10-8-2026 پرۆژەیاسای تایبەت بە پرۆسەی چارەسەری کە لە 12 خاڵ پێکدێت، لە پەرلەمانی تورکیا پەسندکرا، ئەمڕۆ سێشەممە میدیای ئەو وڵاتە هەنگاوەکانی چەکدانانی پەکەکەی بە شێوەی 10 خاڵ بڵاوکردەوە.
لە کۆی 592 پەرلەمانتار، 563 پەرلەمانتار بەشدارییان لە دەنگدانی پرۆژەیاسای تایبەت بە پرۆسەی چارەسەریدا کرد؛ لەو پەرلەمانتارانەش 467یان دەنگی بەڵێ و 87یان دەنگی نەخێریان دا. هەروەها حەوت پەرلەمانتار بێلایەن بوون.
راستەوخۆ دوای دەنگدانەکە سەرۆکایەتیی پەرلەمانی تورکیا رایگەیاند کە ئەو پرۆژەیاسایە لەوکاتەوە بووەتە یاسا.
ئەمە وایکرد چۆنیەتیی جێبەجێکردنی یاساکە و بەتایبەتیش شێوازی چەکدانانی پەکەکە ببێتە رۆژەڤ.
میدیای تورکیا ئەمڕۆ سێشەممە 11-8-2026 شێوازی چەکدانانەکەی بە شێوەی 10 هەنگاو بڵاوکردەوە کە بەمشێوەیەیە:
1- سەرجەم چەک، تەقەمەنی، درۆن، پارامۆتۆر (پەڕەشووتی پێشکەوتوو)، بێتەلی مانگی دەستکرد و سەرجەم کەلوپەلەکانی سەر بە رێکخراوەکە رادەست دەکرێن.
2- دوای چەکدانان، دەزگای هەواڵگریی نیشتمانیی تورکیا (میت) بەدواداچوونی مەیدانی دەکات و بابەتەکە پشتڕاستدەکاتەوە.
3- لەژێر رۆشنایی گوتەی ئەو ئەندامانەی پەکەکە کە خۆیان رادەست دەکەن، شوێنی کۆگاکانی چەک دەستنیشان دەکرێن.
4- ئەو چەکانەی کە شوێنیان دیاری دەکرێت، رادەست دەکرێن.
5- سەرجەم ئەو چەک و تەقەمەنی و بۆمبانەی دەستیان بەسەردا دەگیرێت، لەلایەن دەوڵەتەوە تۆمار دەکرێن.
6- ئەرکی وەرگرتنی چەکەکانی دەرەوەی وڵات لە ئەستۆی هێزە چەکدارەکانی تورکیا (سوپا) دەبێت، لە ناوخۆی وڵاتیشدا لەژێر دەسەڵاتی دەزگاکانی پۆلیس و جەندرمەدا دەبێت.
7- ئەندامانی پەکەکە لە دەرەوەی تورکیا، دەتوانن لە رێی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی وڵاتەکەوە، بە شێوەی کەسی یان لە رێی پارێزەرەوە داواکاریی خۆڕادەستکردن پێشکێش بکەن.
8- ئەو ئەندامانەی پەکەکە کە خۆیان رادەست نەکردووە، دەتوانن خۆیان بەتەنیا، یانیش بە کۆمەڵ لە شارەکاندا خۆیان رادەست بکەن.
9- دوای پشتڕاستکردنەوەی رادەستکردنی چەکەکان و هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی پەکەکە لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانیی تورکیاوە، بڕیار لەمبارەیەوە دەدرێت.
10- بە بڵاوکردنەوەی راگەیێندراوی هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە لە رۆژنامەی فەرمیدا، میکانیزمەکانی دیکە دەکەونە بواری جێبەجێکردنەوە.
