لە دەستپێکی زمانەوانییەوە تا پڕۆسەی بەتورککردنی کۆمەڵایەتی
زاراوەی ”تورکمان” (Türkmen) بۆ یەکەمجار لە کۆتایییەکانی سەدەی دەیەمی زایینیدا لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا دەرکەوت. لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە، بەهێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە وشەی ”تورک” لەگەڵ پاشگری جەختکەرەوەی ئۆغۆزی ”مان/مەن” (-men) پێکهاتووە، کە واتای ”تورکی ڕەسەن” یان ”مەزنترین تورک” دەبەخشێت [١]. بۆچوونێکی مێژوویی و فۆلکلۆری تریش هەیە (کە زانایانی وەک ئەلبێروونی و مەحموود کاشغەری لە کتێبی ”دیوان لغات الترک”دا ئاماژەیان پێکردووە) کە دەڵێت ئەم پاشگرە لە وشەی فارسی ”مانند” (هاوشێوە) هاتووە و واتای ”هاوشێوەی تورک” دەدات. لە ڕووی ئاینییەوە، مێژوونووسانی کۆن زاراوەی تورکمانیان بۆ ئەو هۆزە ئۆغۆزانە بەکارهێناوە کە موسڵمان بوون، بۆ جیاکردنەوەیان لەو تورکانەی لەسەر ئاینی کۆنی خۆیان (تەنگرییەت) مابوونەوە.
سەبارەت بە باشووری کوردستان (عێراق)، پێکهاتەی تورکمان لە ڕووی فەرهەنگی و زمانییەوە هاوشێوەی ئازەرییەکانن و جیاوازن لە تورکمانەکانی ئاسیای ناوەڕاست. جێگیربوونیان لەم ناوچانە لە سێ قۆناغی سەرەکیدا بوو: سەردەمی عەباسییەکان (وەک هێزی سەربازی)، سەردەمی سەلجوقییەکان لە سەدەی ١١ (کۆچی گەورەی هۆزە ئۆغۆزەکان)، و دواجار سەردەمی عوسمانییەکان لە نێوان سەدەکانی ١٦ بۆ ١٨ کە تێیدا وەک گاردیۆن و پاسەوان لە قەڵاکان و سەر ڕێگا بازرگانییەکان (هێڵی نێوان بەغدا-ئەنادۆڵ) نیشتەجێ کران.
بەڵام داهێنانی فەرمی ئەم ناوە لە عێراقی هاوچەرخدا مێژوویەکی سیاسی هەیە؛ پێش ساڵی ١٩٥٨، ئەم پێکهاتەیە لە بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراقدا تەنها بە ”تورکی عێراق” (Irak Türkleri) دەناسران. دوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ و ڕوخانی ڕژێمی پاشایەتی، دەسەڵاتی سەربازی نوێ بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم بە فەرمی زاراوەی **”تورکمان”**ی بەسەراندا سەپاندن [٢]. ئامانجی سیاسی لەم کارە، بڕینی پەیوەندی نەتەوەیی و یاسایی ئەوان بوو لەگەڵ دەوڵەتی نوێی تورکیا (ئەنقەرە) تا وەک کەمینەیەکی ناوخۆیی عێراقی تەماشا بکرێن.
لەم چوارچێوەیەدا، پڕۆسەی گۆڕینی ناسنامەی نەتەوەیی بەشێک لە هۆز و بنەماڵە کوردییەکان بۆ تورکمان لە باشووری کوردستان، یەکێکە لە بابەتە ئاڵۆز و گرنگەکانی مێژووی هاوچەرخی ناوچەکە. ئەم دیاردەیە کە لە ئەدەبیاتی مێژووییدا بە ”تەتریک” (Turkification) یان بەتورککردنی کۆمەڵایەتی دەناسرێت، بەرهەمی پلانێکی ڕەگەزپەرستیی دەستبەجێ نەبوو، بەڵکو پڕۆسەیەکی مێژوویی، ئابووری، و کارگێڕی درێژخایەن بوو کە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمەوە دەستیپێکرد و لەژێر کاریگەری گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکی و ئابوورییەکانی کۆتایی تەمەنی دەوڵەتی عوسمانیدا گەیشتە لووتکە.
١. سەردەمی سوڵتان مەحمودی دووەم: داڕوخانی میرنشینەکان و سەرهەڵدانی ناوەندگەرایی
سەرتۆپی ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافی و کلتوورییە بۆ سەردەمی سوڵتان مەحمودی دووەم (١٨٠٨–١٨٣٩) دەگەڕێتەوە. پێش ئەم سەردەمە، باشووری کوردستان لەلایەن میرنشینە کوردییە ئۆتۆنۆمەکانی وەک بابان و سۆرانەوە بەڕێوەدەبرا. لەم قۆناغەدا، زمانی کوردی زمانی دەسەڵات، ئەدەب، و ژیانی ڕۆژانە بوو لە ناوچەکەدا.
کاتێک سوڵتان مەحمودی دووەم سیاسەتی توندی ”ناوەندگەرایی عوسمانی” (Centralization) پەیڕەو کرد، سوپای عوسمانی هێرشی کردە سەر میرنشینە کوردییەکان و یەک لە دوای یەک ڕوخاندنیان. بەم شێوەیە، بۆشایییەکی گەورەی دەسەڵات لە کوردستاندا دروستبوو. ئەستەمبوڵ بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە، والی، فەرمانبەر، و گاردیۆنی سەربازی تورکی ناردە ناوەندی شارە ستراتیژییەکانی وەک کەرکوک و هەولێر [٤].
لێرەوە، زمانی تورکی عوسمانی بووە تاقە زمانی فەرمی بۆ ڕاپەڕاندنی کاروباری دەوڵەت، دادگاکان، و بازرگانی. ئەم گۆڕانکارییە وایکرد کە دانیشتوانی گوند و هۆزە کوردییەکانی دەوروبەری شارەکان، بۆ ئەوەی بتوانن لەگەڵ دەسەڵاتی نوێدا بژین و کارەکانیان جێبەجێ بکەن، ڕوو لە فێربوونی زمانی تورکی بکەن. بە تێپەڕبوونی نەوەکان، ئەم زمانپارێزییە کارگێڕییە گۆڕا بۆ گۆڕینی یەکجاریی زمانی دایک و ناسنامەی نەتەوەیی.
٢. شایستە داراییەکان و ئیمتیازاتی ئیداری لە ناو شارەکاندا
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، پێگەی مرۆڤ لە دەوڵەتی عوسمانیدا بەپێی نزیکی یان دووری لە ناوەندی دەسەڵات دیاری دەکرا. ئەوکوردانەی لە گوندەکان و ناوچە شاخاوییەکاندا دەژیان، وەک ڕەعایای پلە دوو تەماشا دەکران و قورسترین باجیان دەخرایە سەر.
لە بەرامبەردا، ئەو خێزانانەی کە دەهاتنە ناو سەنتەری شارەکان و خۆیان بە کلتوور و زمانی عوسمانی ڕادەهێنا، لە چەندین ئیمتیازاتی تایبەت بەشدار دەبوون. دەوڵەتی عوسمانی سیستەمێکی توندی دەرەبەگایەتی و دابەشکردنی زەوی (تەپو)ی پەیڕەو دەکرد. ئاغا، شێخ، و سەرۆک هۆزەکوردەکان بۆ پاراستنی نفوزی کۆمەڵایەتی خۆیان و بەدەستهێنانی کەرتی کشتوکاڵی بەپیت لە دەوروبەری کەرکوک و موسڵ، ناچار بوون دڵسۆزیی خۆیان بۆ ناسنامەی دەسەڵاتداری عوسمانی پیشان بدەن [٤].
ئەم پرۆسەیە لە ڕێگەی هاوسەرگیری و ئاوێتەبوونی کۆمەڵایەتییەوە خێراتر بوو. سەرۆک هۆزێکی کورد کاتێک کچێکی لە بنەماڵەیەکی ئەفەندی (روشنبیر یان فەرمانبەری تورک) دەهێنا، نەوەکانی داهاتووی ئەو خێزانە بە زمانی تورکی پەروەردە دەکران و وەک بەشێک لە پێکهاتەی حاکم (کە دواتر ناوی تورکمانی لێنرا) گەورە دەبوون.
٣. یاسای سەفەربەلەک: هەڵاتن لە مەرگ بەرەو ناسنامەیەکی نوێ
یەکێک لە کاریگەرترین و دڵتەزێنترین هۆکارەکان کە وایکرد بەشێکی بەرچاو لە کوردەکان ناسنامەی خۆیان بگۆڕن، پرسی ”خزمەتی سەربازی زۆرەملێ” بوو، بەتایبەتی لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و دواتریش لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیتیحاد و تەرەقیدا.
کاتێک دەوڵەتی عوسمانی لە بەلقان، یەمەن، و قەوقاز تووشی شەڕی گەورە بوو، یاسای ”سەفەربەلەک”ی ڕاگەیاند. گەنجانی هۆزە کوردییەکان بە کۆمەڵ دەبران بۆ بەرەکانی شەڕ و زۆربەی هەرە زۆریان دەکوژران یان بێسەروشوێن دەبوون. بەڵام، دەوڵەتی عوسمانی ئیمتیازاتێکی دابووە دانیشتوانی شارە نیشتەجێبووەکان و خێزانە ئەفەندییەکان، کە دەتوانرا بە شاربەدەر یان بە پێدانی پارە (البدل النقدي) یان بەهۆی پۆستی کارگێڕییەوە گەنجەکان لە چوون بۆ بەرەکانی شەڕ بپارێزرێن.
بۆ ڕزگارکردنی ڕۆڵەکانیان لە مەرگی مسۆگەر، چەندین خێزان و هۆزی کوردی لە دەوروبەری کەرکوک، کفری، و بەغدا، لە تۆمارە فەرمییەکانی دەوڵەتدا خۆیان وەک ”عوسمانی/تورک” یان وەک دانیشتووی شارە تورکمانییەکان تۆمار کرد. ئەم ستراتیژییەتە بۆ ڕزگاربوونی ژیان، بە تێپەڕبوونی کات بووە هۆی دابڕانی تەواوەتی ئەو خێزانانە لە ڕەچەڵەکی کوردی خۆیان.
٤. پرسی نەوت: ململانێی دیمۆگرافی و کارتی سیاسی
پێش دۆزینەوەی فەرمی نەوت، سیاسەتی عوسمانی زیاتر لەسەر بنەمای ئاینی (ئیسلامی/خەلافەت) بوو نەک نەتەوەیی. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم (١٨٧٦–١٩٠٩) تەنانەت سوارەی حەمیدیەی لە هۆزە کوردەکان دروستکرد بۆ پاراستنی سنوورەکان. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، کاتێک ئەندازیارانی عوسمانی و ئەڵمانی ڕاپۆرتیان دا کە ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە بە نەوت، سوڵتان فەرمانی دەرکرد کە ئەو زەوییانە بخرێنە سەر ”مولکی تایبەتی خۆی” (الخزينة الخاصة)، بەڵام ئامانجی ئەو تەنها ڕێگریکردن بوو لە تەماعی بەریتانیا و فەڕەنسا، نەک گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکە.
کێبڕکێی ڕاستەقینە بۆ چەسپاندنی ناسنامەی تورکمانی و جیاکردنەوەی لە کورد لە دوای ساڵی ١٩٢٠ و سەرەتای دەسەڵاتی مەلەکایەتی عێراق و بەریتانیا دەستیپێکرد، کە دواتر لە ساڵی ١٩٢٧دا یەکەم بیری نەوتی بازرگانی لە کەرکوک تەقییەوە. لێرەوە، ناسنامەی نەتەوەیی بووە کەرستەیەکی سیاسی. دەوڵەتی نوێی عێراق و بەریتانیا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە داواکارییەکانی کورد بکەن بۆ لکاندنی کەرکوک بە دەوڵەت یان هەرێمێکی کوردییەوە، پشتگیرییان لە بەهێزکردنی ناسنامەی تورکمانی شارەکە دەکرد. لایەنێکی تریش، دەوڵەتی نوێی تورکیا بوو کە دەیویست لە ڕێگەی ئەم پێکهاتەیەوە نفوزی خۆی لەسەر نەوتی کەرکوک و موسڵ بپارێزێت.
٥. دیوەکەی تری مێژوو: بەربەرەکانی و سەرکەشیی هۆزی هەمەوەند
لە کاتێکدا بەشێک لە خێزانە کوردییەکان لە ناو شارەکاندا بەهۆی بارودۆخی دارایی و کارگێڕییەوە بەرەو گۆڕینی زمان و کلتوور چوون، هۆزە سەرکەشەکانی وەک ”هەمەوەند” (Hamawand) ڕێڕەوێکی تەواو پێچەوانەیان گرتەبەر. چیرۆکی ئەم هۆزە لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا، نموونەیەکی حەماسی و توندوتیژی ململانێی نێوان ناوەندگەرایی عوسمانی و پاراستنی خاک و ناسنامەی کوردییە.
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، دەوڵەتی عوسمانی هێڵێکی تەلەگرافی ستراتیژی لە نێوان بەغدا و ئەنادۆڵدا کێشا کە بە ناوចەی نفوزی هەمەوەندەکاندا (لەنێوان کەرکوک، چەمچەماڵ و سلێمانی) تێدەپەڕی. سوڵتان عەبدولحەمید دەیویست کۆنترۆڵی تەواوی ئەم خاکە و زەوییە کشتوکاڵییانە بکات. هەمەوەندەکان بە سەرکردایەتی پیاوی ناوداریان ”جوامێر ئاغای هەمەوەند”، نەک هەر ئامادە نەبوون خاکەکەیان بفرۆشن یان باج بدەن، بەڵکو بە توندی دژی سوپای عوسمانی وەستانەوە و هێڵە تەلەگرافییەکانیان دەپچڕاند.
دوای چەندین شەڕی گەورە، عوسمانییەکان بە فێڵی ئاشتی جوامێر ئاغایان بۆ بەغدا داوەت کرد و لەوێ خیانەتی لێکرا و شەهید کرا. دوابەدوای ئەمە، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بڕیارێکی توندی دەرکرد بۆ **”ڕاگواستن و نەفیکردنی بەکۆمەڵ”**ی هۆزی هەمەوەند بۆ باکووری ئەفریقا، بەتایبەتی بۆ شارەکانی ”تەرابلووس” (Tripoli) و ”بەنغازی” لە وڵاتی لیبیای ئێستا، تا هێزیان بشکێنێت و لە کلتووری خۆیان دابڕێنێت. بەڵام هەمەوەندەکان لە بیابانەکانی ئەفریقاشدا چۆکیان دانەدا؛ ئەوان پاش چەند ساڵێک بە دزییەوە بە کەشتی ڕوویان لە کەناراوەکانی سووریا کرد و لەوێشەوە بە پێ و بە شەڕکردن لە دژی گاردیۆنەکانی عوسمانی، هەزاران کیلۆمەتر ڕێگایان بڕی و بە شانازییەوە گەڕانەوە سەر خاکی باو و پشتی خۆیان لە کوردستان [٣].
هۆز و بنەماڵە هاوبەشەکان: بەڵگەی زیندووی مێژوو
بەڵگەی هەرە بەهێز لەسەر ڕاستیی ئەم پڕۆسەی بەتورککردنە کۆمەڵایەتییە، بوونی ئەو هۆز و بنەماڵە گەورانەیە کە ئێستاش لە باشووری کوردستاندا بەشێکیان کوردن و بەشەکەی تریان تورکمانن (وەک ئەوەی مێژوونووس عەباس عەزاوی لە کتێبی عشائر العراق ئاماژەی پێداوە) [٣]:
بنەماڵەی چەلەبی (Çelebi) لە هەولێر: ئەم بنەماڵە دێرین و ناسراوە لە بنەڕەتدا و لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە سەربە هۆزی کوردی خۆشناون. کاتێک باپیرانی ئەم بنەماڵەیە لە ناوچەی خۆشناوەتییەوە کۆچیان کرد بۆ ناو قەڵا و سەنتەری شاری هەولێر، بەهۆی خوێندەواری و تێکەڵاوبوونیان لەگەڵ دەسەڵاتی ئیداری عوسمانی، نازناوی **”چەلەبی”**یان پێبەخشرا (کە پێگەیەکی باڵای کارگێڕی و ڕۆشنبیری بوو لە سەردەمی عوسمانیدا). ئەوان بۆ پاراستنی ئەم پێگە کۆمەڵایەتی و بازرگانییەیان، زمانی تورکی عوسمانییان کردە زمانی یەکەمی خێزانەکەیان و لە ڕێگەی ژن و ژنخوازی لەگەڵ خێزانە تورکمانەکانی وەک دۆغرامەچی و ئەفەندییەکان، بە تەواوی بوونە بەشێک لە پێکهاتەی کلتووری تورکمانی هەولێر.
هۆزی بەیات: لە ناوچەکانی کەرکوک و دوزخورماتوو، بنەماڵەی زۆری لێیە کە تەواو تورکمانن، لە کاتێکدا لە ناوچەکانی تری کوردستان و عێراق وەک هۆزێکی کوردی یان عەرەبی ناسراون.
هۆزەکانی جاف، دەلۆ، و زەنگەنە: لە ناوەندی شاری کەرکوک و کفری، چەندین لقی ئەم هۆزانە بەهۆی نیشتەجێبوونی کۆنیان لە ناو شار و تێکەڵاوبوونیان لەگەڵ پێکهاتەی کارگێڕی عوسمانی، زمانیان گۆڕاوە بۆ تورکمانی و ئێستا خۆیان بە تورکمان دەزانن، لە کاتێکدا ناوی هۆزەکەیان شاهیدی ڕەچەڵەکە کوردییەکەیان دەدات [٣].
كۆتا پەیڤ
بە کورتى، پڕۆسەی تورکاندنی بەشێک لە کوردەکان وەک تورکمان لە باشووری کوردستان، دەرەنجامی ستەمکاریی سەربازی (سەفەربەلەک)، بەرژەوەندی ئابووری (باج و زەوی تەپو)، و پێویستیی کۆمەڵایەتی بوو لە سەردەمی عوسمانیدا. مرۆڤەکان بۆ پاراستنی زەوییەکانیان، ڕزگارکردنی گەنجەکانیان لە شەڕ، و بەدەستهێنانی پێگەی کۆمەڵایەتی لە شارەکاندا (شارنشینبوون)، بەرەو زمانی دەسەڵات چوون. ئەم مێژووه هاوبەشە نیشانی دەدات کە سنوورە نەتەوەییەکانی ئەمرۆ لە ناوچەکەدا، زیاتر بەرهەمی پۆلێنکردنی سیاسی و کارگێڕی سەدەی ڕابردوودان، نەک جیاوازییەکی ڕەها و ڕەگەزیی ڕەسەن.
پێرستی سەرچاوە و ژێدەرەکان
- [١] مەحموود کاشغەری، دیوان لغات الترک (سەدەی ١١) – تایبەت بە ڕەگ و ئیتیمۆلۆژیای وشەی تورکمان و پاشگری (مان/مەن).
- [٢] فازڵ حسێن و حەسەن عەلەوی، مێژووی سیاسی عێراقی هاوچەرخ / بەڵگەنامەکانی سەرژمێری کۆماری عێراق (١٩٥٨) – تایبەت بە بڕیارە سیاسییەکانی سەردەمی عەبدولکەریم قاسم لە گۆڕینی ناوی پێکهاتەکە لە ”تورکی عێراق”ەوە بۆ ”تورکمان”.
- [٣] عەباس عەزاوی، مۆسوعەی عشائر العراق (عشائر الکرد والترکمان) – تایبەت بە بەڵگەی گۆڕانی زمانی لقی هۆزەکانی جاف، دەلۆ، بەیات و زەنگەنە، و مێژووی سەرهەڵدان و نەفیکردنی هۆزی هەمەوەند.
- [٤] بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانی (کەرکوک وشهرزور فی الوثائق العثمانية)، مێژووی ئیداری سەدەی ١٩ – تایبەت بە سیاسەتی ناوەندگەرایی سوڵتان مەحموودی دووەم، یاسای تەپو، بڕیارەکانی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، و دابەشکردنی ئیمتیازات لە بەرامبەر دڵسۆزی بۆ زمانی فەرمی دەوڵەت.
