پاش ریفراندۆمی ٢٥-٩-٢٠١٧ ، کوردستان چووەتە قۆناغێکی نوێ. پێش ریفراندۆمیش هێڵی سەرەکی وتاری سیاسی کوردستان ئەوە بووە، کە ریفراندۆم ئامرازە، ئامانج نییە.
ئامانج سەربەخۆییە. گفتوگۆش ئامرازە. دەنگی بەڵێ %٩٢ ی خەڵکی کوردستان، نە بەهیچ کەسیک دەتوانرێ پاشەکشەی لێ بکرێت، نە هیچ کەسیک لە کوردستان دەتوانی دەستبەرداری بێت. سەرۆک بارزانی لە هەموو بانگەشەکانی ریفراندۆم رایگەیاند، کە ئێمە پاش ریفراندۆم ئامادەین بۆ گفتوگۆی بێ مەرج لەسەر سەربەخۆیی کوردستان، بە ئاشتییانە نەک بە شەڕ، بگەینە ریککەوتن لەسەر سەربەخۆیی.
بریارە شۆڤینیەکانی پەرلەمانی عێراق و حکومەتەکەی عەبادی، ئەوەندەی بۆ موزایەدەی سیاسی و هەڵمەتی پێشوەختەی هەڵبژاردنەکانی مانگی ٤ ی سالی ٢٠١٨ ە، ئەوەندە لە رووی کرداریەوە ناتوانی بۆ ماوەیەکی دریژ جێبەجێیان بکات.
باری ناوخۆیی ماڵی شیعە و پەرتەوازەیی ناوحیزبی دەعوە و بوونی سێ لیستی جودا لە ناو دەعوە، جیابوونەوەی عەممار حەکیم لە مەجلس، ناکۆکی توندی نیوان موقتەدا سەدر و مالیکی، ناکۆکی نێوان عەبادی و بەرپرسانی دیکەی حەشدی شەعبی، کێشەی گەورەی بەسرەو حکومەتی بەغدا، کێشەی گەورەی سوننەو شیعە لە عێراق و لێکەوتەکانی، کێشەی گەورەی نێوان مەرجەعیەتی نەجەف و قوم لەسەر پرەنسیپی ویلایەتی فەقیهو ئامادە نەبوونی سیستانی بۆ پێشوازی لە شاهرودی کە نێردراوی تایبەتی خامنەیی بوو ، ئاوەداننەکردنەوەی موسڵ (کە بەلای کەم پێویستی بە ٥ ساڵ و ٣٠ ملیارد دۆلار هەیە) و رومادی ( کە پێویستی بە ١٠ ملیار و ٣ ساڵ هەیە) و سەرهەڵدانەوەی داعش لە ئەنبار و شوێنەکانی دیکە، بوونی ٦٥ لیستی جیاجیای گروپەکانی حەشدی شەعبی کە خۆیان بۆ هەڵبژاردنەکانی ئایندە تۆمارکردووە، هەموو ئەوانە بەڵگەی گەورەن کە مەرکەزی بریاری عێراق لەسەر چ بناغەیەکی فشۆل وەستاوە.
کە بریاریاندا ئاسمانی کوردستان بۆ گەشتە نێودەوڵەتییەکان دابخەن، چونکە تاکە دەرفەتی بەردەمیان بوو بتوانن ئەنجامی بدەن، بهڵام لە رووی سەربازی و سیاسی و ئابوری ئایا توانای ئەوەیان هەیە ئێستاو تا ئایندەیەکی دیکەش بتوانن رووبەرووی کوردستان ببنەوە؟
عێراق وەک دەوڵەت داهێزراوە، کێشەی قوڵی بونیادیی عێراق و حوکمرانی خراپی عێراق و کێشەی مەزهەبی و دەستیوەردانی دەرەکی، ئەو فاکتەرانەن کە وادەکەن هەڕەشەکانی عێراق ئەوەندەی موزایەدەی سیاسی و هەڕەشەی میدیایی بن، ئەوەندە لە بواری کرداری نەتوانن جێبەجێیان بکەن.
بە پێی ئیندیکسی شەفافیەتی نیودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠١٦، لە ناو ١٧٦ وڵاتی دنیا، عێراق لەرووی گەندەڵییەوە لە ١٠ گەندەڵترین وڵاتەکانی دنیاییە.
بەپێی ئیندیکسی دەوڵەتە لەرزۆک و شکستخواردووەکانی دنیا، بۆ ٢٠١٧ لەناو ٢٠ دەوڵەتی شکستخواردووی لەرزۆک، عێراق لە پلەی ١٠یەمە.
بەپێی راپۆرتی بانکی دەولی، لە ٢٠١٤ کۆی بەرهەمی گشتی ناوخۆیی عێراق ٢٣٤ ملیارد دۆلار بووە، بهڵام بە هۆی گەندەڵی و خراپی سیستەمی حوکمرانی لەساڵی ٢٠١٦ بووەتە ١٧١ ملیارد دۆلار.
بەپێی راپۆرتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی، عێراق بە یەکێک لە وڵاتە هەرەدواکەوتووەکانی دنیا دادەنرێت، بە جۆریک لە ١٠٠٠ منداڵی تازە لە دایک بوو ٣٥ منداڵ دەمرن.
د. عادل عەبدولمەهدی لە سەروتاری رۆژنامەی العدالەی رۆژی ٢٥-٩-٢٠١٧ لە ژمارە ٣٦٩٧، کۆمەڵیک ژمارەی گرنگی لەسەر دۆخی ئابوری عێراق بلاو کردووهتەوە، کە دەریدەخات ئەو عێراقەی ئیستا خۆی گیڤ کردووهتەوە بۆ ریگری لەسەربەخۆیی کوردستان، بۆ خۆی لە چ کیشەیەکی قوڵی ئابوری و ئیداریدایە.
تەنها لە ماوەی ٣ ساڵدا، داهاتی تاکەکەس لە عێراق ٣٠٠٠ دۆلار کەمیکردووە، لە ماوەی ٢ ساڵدا رێژەی بێکاری لەعێراق دوو خاڵ زیادیکرددوە و گەشتۆتە ١٦%. لە ٢٠١٣ رێژەی دراوی یەدەگی بانکی مەرکەزی عێراق ٧٧ ملیارد دۆلار بووە بەلام لە ٢٠١٦ بووەتە تەنها ٤٥ ملیارد دۆلار، لە ٢٠١٧ تا ئێستا بە گوێرەی هەندێ زانیاری دیکە ئەو یەدەگەی بانکی مەرکەزی عێراق بووەتە ٣٩ ملیارد دۆلار، کە ئەوەش هەڕەشەیەکی گەورەیە لەسەر ئابوری عێراق، چونکە بڕی ئەو پارەیەی ئێستا لە بازاڕە ٤٣ تریلیۆن دینارەو ئیحتیاتی عێراق لە بانکی مەرکەزی ٤ تریلیۆن کەمترە.
لە ٢٠١٣ بری قەرزەکانی سەر عیراق ٧٣ ملیار دۆلار بووە ، ئیستا لە ٢٠١٧ بووەتە ١١٤ ملیار دۆلار. جگە لەو کێشە سیاسی و ئابوریانەش، ئێستاو تا ئایندەیەکی نزیکیش عێراق بە هیچ جۆریک توانای رووبەرووبوونەوەی سەربازی هەریمی کوردستانی نییە.
بە گوێرەی ئیندیکسی جیهانی توانا جەنگییەکان بۆ ساڵی ٢٠١٧ ، ئێستا عێراق تەنها ١٦٠ هەزار سەربازی هەیە، ١٣ فڕۆکەی شەرکەری هەیە، ٣٢ هەلیکۆتەری شەڕکەری هەیە، ٣٠١ دەبابەی هەیە، ٥٩ راجیمەی هەیە، ١٣٦ تۆپی دوور هاویژی هەیە. ئەگەر بەراورد بکریت بە هیزەکانی رژێمی بەعس کە نزیکەی ٧٠٠ فڕۆکەی جەنگی هەبوو،٤٥٠٠ دەبابەی هەبوو ، ١٢ هەزار تۆپی دوورهاویژی هەبوو، دەردەکەویت، کورد لە بەردەم رژیمی بەعس چۆکی دانەدا، بۆیە ئیستا ئەگەری پەلاماری سەربازی و هێرشی سەربازی زۆر زۆر ئەستەمە بۆ عێراق.
جگە لەوانەش پیگەی سیاسی و سەربازی و دیپلۆماسی کوردستان و شەرعیەتی دەنگی ٩٢ % ی خەڵکی کوردستان بۆ سەربەخۆیی، ئەو هیزە تۆکمە و دڵنیاکەرەوەی کوردستانە، کە پرۆسەی سەربەخۆیی پاش ریفراندۆم ئەگەر کۆسپی کەم و نارەحەتی لیرەو لەوێ بێتە رێگا، بهڵام تازە هیچ هێزێک نییە بەر بە سەربەخۆیی کوردستان بگرێت. کە عراق بەولاوازیە بێت لە رووی سیاسی و ئابوری و سەربازی، تاکە شتێکی لەبەردەستیان بێت، هیرشیکی دەروونی سیستەماتیکە، بۆ خاوکردنەوەی حەماسی ریفراندۆم، لاوازکردنی ئیرادەی بەردەوامبوون و پاشکەشەپێکردنمان. گەلی ئێمەش بە جەنگی دەروونی و کیمیاباران و ئەنفال پاشکەشەی نەکرد، چۆن ئیستا بەو هەموو هێزەیەوە پاشەکشە دەکات.
سەرچاوە: خەندان