هـۆنـراوە یان هەڵـبەست یان هـۆزان. جـوانـترین و ناسکـترین شـێوەیە لە شـێوەکانی هـونەر. زۆر لە کۆنەوە سەری هەڵـداوە. هـۆنـراوە گوزاراشتـێکی پـڕ لە هەست و لە سۆزداری و لە خۆشەویستییە.
هـۆیەکی گرنگە بۆ گوزارشتکردن لە هـیوا و لە خەون و خەیاڵ و لە نیاز و لە سۆزداری و باوەڕ و لە رازەکانمان. هـۆنراوە زمانی رۆحمانە.
هـۆنـراوە گرنگـترین لـقە لە لـقەکانی وێـژە. هـەست و چـێژ و خۆشـییەکی تایبـەتی بە دڵ و دەروونـمان دەبەخـشـێت. کاریـگەرییەکی زۆری لەسەر رۆحـی رەوانـمان هـەیە.
هـۆنـراوە پوخـتەی زمانە لە پاکـتریـن شـێوەدا، رۆڵـێکی بەرز و گرنگی لە پاراستن و لە دەوڵـەمەنـدکردنی زمـانـدا هـەیە. هـۆنـراوە فـۆرمـێکی هـونەرییـە، کە تـوانـایـەکی ئەفـسووناوی هـەیە، لە پێشکەشکردنی وشـە و بیـرۆکە و لە چەمکەکان و لە زاراوە هـونەرییـەکان. هـەوڵـدەدات خەیـاڵ یان هـەستی خـوێنـەر بجـوڵـێـنـێـت.
وەک چۆن وێنەکێش بە رەنگەکان تابـلـۆیەک دەنەخـشێـنـێـت. هـۆنـراوەنووسیش بە وشـەکان هـٶنـراوەیەکی جـوان دادەڕێـژێـت، کە لە مـێـشکـیـدا وێنـەی کـێـشاوە.
بە کـورتی هـۆنـراوە کـلـیـلی دڵ و دەروونـمـانە، ئـاوازەکـانی گـوێـیەکـانـمـانە. بەڵکو رەوانـتریـن و بەرزتـریـن و جـوانـتریـن زمـانە، لەنـێـوان زمـانەکـانی ژیـانـمانـدا.
هـۆنـراوەی منداڵان، هـۆنراوەیەکە کە بە تایبەتی بۆ منـداڵان نووسراوە. یان مەبەست لـێی منـداڵانە. کە لەلایـەن گـەورەساڵانەوە بۆیـان هـۆنیـونـەتەوە. لە ئـێـستادا زۆر بە کەمـی هـۆنـراوە هـەن، کە لەلایـەن منـداڵان خۆیانەوە هـۆنـراونەتەوە. زۆر گرنگە کە هـانی منـداڵانی کوردمان بدەیـن، کە خـۆشـیان هـۆنـراوە بنووسـن. گـەر ساکاریـشـبن.
هـۆنـراوەی منـداڵان، یەکـێکە لە کۆنـترین هـونەرەکـان. کە رەگ و ریـشەی لە نەریتە زارەکییە کۆنەکان و لە هـۆنراوەی فـۆلکـلۆری و لە گۆرانی و لە لایـلایـە و لاواندنەوە و لـوریـن و گـورگانە شـەوێی دایـکانی کـوردمـان، بـوونی هـەیە.
(لامارتین) دەڵـێت:”جـۆانـترین هـٶنـراوە لە سەرانسەی جیهـانـدا، لایـلایەی دایکانە”.
هـۆنراوە بۆ منداڵان زگماکییە، هەموو منداڵان لەهەر تەمەنێکدابن، بە رەمەکی هۆگری گۆرانی و هـۆنراوە و سروودن. هـۆنراوە هـۆیەکی فێرکردن و پەروەردەیی نموونەییە. هـۆنـراوە ئەو فـۆرمە وێـژەیـیەیە، کە نـزیکـتریـن و سـەرنجـڕاکـێـشـتریـنە بـۆ منـداڵان.
بـۆچی هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان گـرنگ و بەسـوودە؟
هـۆنـراوە چـۆن کـاریـگەریی لەسـەر خـەیـاڵ و تـێگەیـشـتـنی منـداڵان دەبـێـت؟ بـۆچی منـداڵان هـۆنـراوە یان و سـروود و گـۆرانییان، لە پەخـشان پێ باشـتر و لە پـێـشـترە؟
لە راستـیدا کاتێک بـیر لە نووسینی هـۆنـراوەیەک بـۆ منـداڵان دەکـەینەوە، خۆمـان لە بەردەم جیهـانێکی تەواو لە سـۆزداری و لە خەیـاڵ و لە زمـان و لە کـێش و سەروا و ریـتـم و مـوزیک و لە رووداوەکان و لە خواسـتە دڵخـوازییەکانی منـداڵان دەبـیـنینەوە. نـووسـینی هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان، پـێـویـستی بە ژێـرخـانـێکی وێـژەیی و هـونـەری و شارەزایی دەروونی منـداڵان و بە زمـانی گونجـاو و بە قـۆناغـەکانی تەمەنیـان هـەیە. پێـویـستی بە شـارەزایی لە ئامـرازەکانی هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان هـەیە، دیـاریـتریـنـیان شارەزایی لە کێشی گونجاو و لە ریتم و سەروای ناسک و هـۆنـینەوەی ئاسان هـەیە.
ئاسانە کە باس لە گرنگی و لە سوودەکانی هـۆنراوە بۆ منداڵان بکەن، کاتێک ئێوەش وەک من لە منـداڵـییەوە، هـۆگـری هـۆنـراوە و سـروودی کوردی بۆ منـداڵان بـووبـن. سـوود و گـرنگییەکانی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان، زۆر زۆرن. بە کـورتی و بە چـڕی باس لە هـەنـدێک لە سوودە سەرەکی و کاریگەرییەکانی هـۆنراوە لەسەر منـداڵان دەکەین:
١ـ هـۆنـراوە یارمەتیی منـداڵان دەدات بۆ پەرەپێـدانی زمـانیان و فـراوانکـردنی توانای وشەسازییان و تێگەیشتن لە دەستووری رێـزمان و باشترکردنی رێنووسیان. منداڵانی خـوێنـەر، بـە وشـە و بە زاراوە و بـە رســتەی نـوێ ئـاشـنا دەبـن. چـونـکە زۆربـەی هـۆنـراوەنـووسـەکانی منـداڵان، لە هـۆنـراوەکانیانـدا، وشـەی دەوڵـەمەنـد و پـوخـت و پـەتی بـەکـاردەهـێـنـن. بـۆیـە هـۆنـراوە بـۆارێـکی ئـاسـان و بـاشـە، بـۆ فـێـرکـردن و شـیریـنکـردنی زمـانی کوردیمـان لـەلای منـداڵانی کـوردمـان.
٢ـ هـۆنراوە هـۆکارێکە بـۆ فـراوان بـوونی بیـرکردنەوە و بۆ دەوڵەمەنـدکرنی خەیاڵی منداڵان. هـۆنراوە یارمەتیی ئەوەشیان دەدات، کە راستی و خەیاڵ لەیەک جیابکەنەوە. بۆ نمـوونە: ”پـێـشـمەرگە ئـازایە” ئەمە راسـتـییە. بـەڵام ”پـێـشـمەرگە شـێـرە” ئەمە خـەیـاڵـیـیە. ”دایـکـم خـۆشــەویـسـتە” ئـەمـە راسـتـیـیـە. بـەڵام ”دایـکـم گـوڵـە” یـان ”دایـکـم مـانگە” ئەمـە خـەیـاڵـیـیە و گـوزارشـت لە هـەسـتەکانی دەکـات.
٣ـ هـۆنراوە تەنیا مەشقی ئەکادیمی نییە، بەڵکو لایەنێکی بنەڕەتییە کە چۆن هـۆنراوە ئیلهامبەخشە بۆ داهـێنان و هـاوسۆزی و گەشەکردنی هـزری لە فـێرخوازانی بچووکدا.
٤ـ هـۆنراوە دەتـوانێت هـاندەر و پاڵنەرێک بێت بۆ خوێنەران، بۆ پەرەپێـدانی ئارەزوو و خـۆشەویـستیی خوێنـدنەوە. نەک هەر لە قـوتـابخانە، بەڵکو لە ژیـانی رۆژانەیـان و لە پەیوەنـدییەکانیانـدا، سـوودیان پێـدەبەخـشـێـت.
٥ـ زۆر جار هـۆنـراوە گوزارشت لە هەستەکان و لە ئەزمـوونەکان دەکات. یارمەتیی منـداڵان دەدات بـۆ پەرەپـێـدانی هـاوسـۆزی و تـێگەیـشـتن لە دیـدگای جـیـاواز.
٦ـ هـۆنـراوە هـاندەری بـیرکردنەوە و داهـێنانە. رێـگە بە منـداڵان دەدات کە بە دوای بیـرۆکەی نـوێـدا بگەڕێن و بە شێوەیەکی هـونەری گوزارشت لە ناخی خۆیان بکەن.
٧ـ هـۆنـراوە هـانی منـداڵان دەدات، بۆ شیکـردنەوە و بـۆ بـیـرکردنەوەی رەخــنەیی و هەڵسەنگانـدن و تێگەیـشتن لە مانـا و لە مەبەستی ئەو هـۆنـراوانەی دەیانخوێـننەوە.
٨ـ دەکرێت هـۆنراوەکان هـۆکارێک بن بۆ بەستنەوەی منـداڵان بە داب و نەریت و بە میراتی کولتوورییان. هەروەها منداڵان بە کولتوور و روانگە جیاوازەکان ئاشنادەکات.
٩ـ هـۆنـراوە بەشدارە لە پێکهـێنانی ناسنامەی رۆشنبیریی منداڵان و لە بڵاوکردنەوەی بەهـا مرۆییەکان. ئەو منـداڵانەی هـۆگری خوێندەوەی هـۆنراوەن، ئاستی رۆشنبیری و تێگەیـشتن و گـڤـتۆکـردنیان، بەرزتـرە لەچـاو ئـەو منـداڵانی هـۆنـراوە ناخـوێـنـنەوە.
١٠ـ لەبەر ئەوەی کە هـۆنـراوەکانی منـداڵان، کـێـش و رتـم و سـەروا بەکاردەهـێنن، لەبەرکـردنیان ئاسانترە لە رسـتەی سادە و لە پەخـشـان. بە ئاسانیش دێـنەوە یادیـان. هەر بۆیە زۆر جار بۆ فـێرکردنی ئەلـفـوبێ و ژمارەکان، رتـم و سـەروا بەکاردەهـێنن. بـۆ نمـوونە، ئـەم هـۆنـراوەیەی مامـۆسـتا ”زێـوەر” بە ناونـیـشانی ”ژمـارە”:
یــــــــــەک و دوو …. داری ســـــێـو و داری تـــــــوو
ســـــێ و چـــــوار …. هــاتـم بـۆ مـەکـتــەب بـە غــار
پـــێـنـج و شــەش …. هـەستامە سـەر تەخـتەی رەش
حـەوت و هـەشـت …. چووم بۆ هـەورامان بۆ گەشت
نـــــــــــــــــۆ و دە …. یـارمـــەتی هــــــــاوڕێـت بـــدە
١١ـ هـۆنـراوە دەتـوانێـت فـەزایـەکی ئاسـوودەیی بـۆ منـداڵان دابـین بکات. بۆ ئەوەی بە ئـازادی گـوزارشـت لـە بیـرۆکە و لە هـەسـتەکـان و لە سـۆزداری خـۆیـان بـکەن، گـفـتوگـۆ لەسەر پـرسـە سەخـتەکان بکەن. متمانەیەکی زیاتریشیان بە خۆیان هـەبێت. پەیـوەندیی ئەرێـنی و هـاوکاری لەگـەڵ کەسانی تـر دروسـت بـکەن.
١٢ـ هـۆنراوە رۆڵێکی گرنگی لە پاڵـپشـتیکردنی تەندروستی دەروونیی منداڵان هەیە.
١٣ـ سروشتی ریـتم و سەروای هـۆنراوەکان و چڕینیان بە دەنگێکی بەرز، یارمەتیی منـداڵان دەدات، بـۆ جـیاکـردنـەوەی جـۆرە دەنـگـییـەکـان. هـۆشـیاری فـۆنـۆلـۆژییـان ”دەنگـییەکـان” بـەرز دەکـاتەوە.
١٤ـ هـۆنـراوە، ئامـرازێکی بەهـێزە بۆ تەنـدروسـتی مـێـشک و بۆ خـۆشگـوزەرانی دەروون و بـۆ پەیـوەنـدیـیە هـاوسـۆزییـەکانی منــداڵان.
١٥ـ لە میانەی هـۆنـراوەوە، بەهـرە و کـنجکاوی و گەلـێک لە تـوانـاکانی منـداڵان دەردەکەون. وەک دەنگـڕەوانی و بە جـوانی پێشکەشکردنی هـۆنراوە و دەرخستنی ئازایەتی وێـژەیی و شەرم نەکـردن. دوورکەوتنەوە لە گـۆشەگـیری و لە دڵەڕاوکێ.
١٦ـ هـۆنراوە و سـروودی نیشـتمانی کوردی، رۆحی کوردایەتی و هـاوبەستەبوون
بـۆ کـوردسـتان، لـە هـزر و لـە دەروونی منـداڵانی کـوردمـان، شـیرینـتر دەکـات.
بۆ نمـوونە، ئەم هـۆنـراوەیەی ”لەتـیف هـەڵـمەت” بە ناونیـشانی ” نـیـشـتـمان”:
وەك چــــــــــــــۆن بـاڵــــــــــــــــــدار
لانــــــەی هـــــەیـە لەســــــــــەر دار
وەک چـۆن پەپـوولەی جـوان جـوان
لانـــە دەکــەن لەنــــــاو گــــــــــوڵان
وەک چــــــۆن مـانـــــــگی تـابــــــان
مــــاڵـی هـــــــەیـە لـە ئـاســـمــــــان
وەک چـــــۆن مـــاسـی و حـەزیـــــــا
مـاڵـیـــان هــەیـە لەنــــــاو دەریـــــــا
منـیـش نیـشـتـمانـم هـەیە نـیـشـتـمان
نیـشـتـمانـم کوردسـتانـە کوردســتـان
١٧ـ هـۆنـراوە هـۆکارێکە بۆ بنیاتنانی کەسایەتییەکی دروست و هـاوسەنگی منـداڵان. بـۆ چـانـدنی رەوشـتی بـەرز و رەفـتاری دروسـت و خـوو و نەریـتی جـوان و بـەهـای بـەرز. هـۆکارێـکە بـۆ زاخـاودانی هـۆش و هـەست و دەروونی منـداڵان.
١٨ـ هـۆنراوە بە گەلێک بابەتی هەمەجۆرە و بە هەستی جیاواز، منداڵان ئاشنا دەکات.
١٩ـ هـونراوەی شیرین و گونجاو بۆ منداڵان، گەشە بە چـێژی و ێژەیی منداڵان دەکات.
٢٠ـ منـداڵانی بچـووک، بە سروشتی ئارەزووی هـۆنراوەیان هـەیە. ئەوان سەرسامن بە دەنگ و ریـتم و سەروا و ئەو تەوەرە خەیـاڵییانەی کە لە هـۆنـراوەدا دەبیـنرێن. بە تایبەتیـش لە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان.
٢١ـ هـۆنـراوە هـۆکارێکی گرنگە بۆ پەروەردەکردنی منـداڵان بە هاوسۆزی و زیرەکی سـۆزداری. زۆر جـار هـۆنـراوە بۆ منـداڵان، بـاس لە تـەورە گـشتگـیرییە مـرۆییەکان دەکات، وەک: خۆشەویستی، هـیوا، هاوکاری، هاوڕێتی، دڵـسۆزی، گەشبینی،… هـتد.
٢٢ـ منـداڵان لـە رێـگەی خـوێـنـدنەوەی هـۆنـراوەوە، فـێری هـەمـاهـەنـگی دەبـن و کارامـەیی کـۆمەڵایەتی بەدەسـت دەهـێـنن. زیـاتـریـش کـراوە دەبـن.
٢٣ـ یاریکـردن بە دەنگ و بە سـەرواکان، یارمـەتیی پەرەپێـدانی ئامـێرەکانی دەنـگی منـداڵان دەدات. لەوانە، دەم و قـوڕگ و لـووت. بۆیە ئەو منـداڵانەی کە لە تەمەنێکی بچـووکەوە هـۆنـراوە دەخـوێنـنەوە، شـارەزای بـێژەکـردنی دەنگەکـان دەبـن و دەبـنە خـاوەنی دەنـگی بەهـێـز.
٢٤ـ لەبەر سـوودە نـاوازەکانی هـۆنراوە، هـۆنـراوە بەشـێکی سەرەکـییە لە پەرتـووکی خـوێندنەوەی کوردی بۆ پـۆلەکانی قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە کوردسـتانـدا. هەروەها لە پـرۆگـرامەکـانی خـوێنـدن، لە هـەمـوو قـوتابخانە بنەڕەتـییەکانی جـیهانـدا.
٢٥ـ هـۆنـراوە دەرگایەکی نوێی دەربـڕین بـۆ منـداڵان دەکاتەوە. خووگـرتنی منـداڵان بە خـوێنـدنەوە و بە لەبەرکـردنی هـۆنـراوە، هـانـدەریانە بۆ ئـەوەی ئـارەزووی نووسیـنی هـۆنـراوەیـان بـورووژێـت و بە هـۆنـراوە گـوزارشـت لە خەیـاڵ و ناخی خـۆیان بـکەن. لە قـوتابخـنە بنەڕەتییەکانی ژاپـۆن، لە پۆلی سێی بنەڕەتـیـیەوە، داوا لە قـوتابییەکانیان دەکـەن، کە هـۆنـراوەی سـاکـاری ”هـایکـۆ” بنـووسـن.
بێگومان سـوود و گـرنگییەکانی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان، زۆر لەوانەی سەرەوە زیاتـرن. لەسەر رۆشـنایی ئەو سـوودانە، با لە منـداڵییەوە، منـداڵەکـانمـان رابهـێـنین و ئاشـنا و هـۆگـری هـۆنـراوەی جـوان و بەسـوودیان بکەیـن. چـونکە هـۆنـراوە دەتـوانێـت زۆر گـرنگ ببـینێـت، لە چەنـد رەهـەنـدێکی وەک: زمـانەوانی، پـەروەردەیی، نەتـەوەیی و نیـشـتمانی، کۆمەڵایەتی، رەوشتی، جـوانی، سروشتی، مـرۆڤـایەتی، هـزری، … هـتد.
ئـەوە هـۆنـراوەیە، کـە منـداڵـەکـانـمان فـێـری کـوردایـەتی و کـوردسـتان پـەروەری و دڵـسۆزی و خەبات و تێکۆشان و ئازایەتی و بەرگری و خۆڕاگری و کوڵنەدان دەکات. فـێری هـیواخـوازی و گەشـبینی و بـرایـەتی و هـاوڕێـتی و مـرۆڤـایەتی و هـاوکاری و ئـازادی و ئاشـتیخـوازی و چاکەخـوازی و رێـزگـرتن و لـێبووردن و،…. هـتد، دەکات.
دوبـەی: ٢٠٢٦