ئەو دامەزراوەیەی کە ناوی نراوە «کۆنگرەی ئازادیی ئێران»، لە بەڵگەنامەی دامەزراندنیدا وەک پڕۆژەیەکی ستراتیژی بۆ داڕشتنی سیستمێکی سیاسیی دیموکراسی، فرەخواز و گشتگیر بۆ قۆناغی دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی خۆی دەناسێنێت.
بە ڕواڵەت وا دەبینرێت کە دەقەکە لەسەر بنەما جیھانییەکانی وەک مافی مرۆڤ، عەلمانییەت و بەشداریی سیاسی داڕژاوە؛ بەڵام بە وردبوونەوە و تێڕامانێکی ڕەخنەگرانە، زنجیرەیەک دژایەتیی قووڵی پێکهاتەیی دەردەکەون. ئەم دژایەتییانە زیاتر لە نێوان ئەو «فرەچەشنییەی بانگەشەی بۆ دەکرێت» و ئەو «پێکهاتە سیاسییەی» کە لە واقیعدا پێشنیار کراوە، خۆیان دەنوێنن.
بۆچوونی سەرەکی ئەوەیە کە چوارچێوەی کۆنگرەکە، سەرەڕای زمانە گشتگیرەکەی، ئایدیۆلۆژیای دەوڵەتی «ناوەندێتیی فارس» بەرهەم دەهێنێتەوە. لەم دیدگایەدا، نەتەوە نافارسەکان (وەک کورد، بەلووچ، عەرەب و ئازەری) وەک کاراکتەری سیاسیی خاوەن مافی بەکۆمەڵ ناناسرێن؛ بەڵکو لە چوارچێوەی قەوارەیەکی نیشتمانیی پێشوەختە دیاریکراودا، تەنیا وەک پێکهاتەی فەرهەنگی و کارگێڕی چاو لێ دەکرێن. ئەمەش بەو مانایەیە کە پڕۆژەکە لە کردەدا گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە هاوسەنگیی دەسەڵاتدا ناکات، بەڵکو تەنیا باڵادەستیی ئێستا بە زمانێکی لیبراڵ و سەردەمیانە دادەڕێژێتەوە.
چوارچێوەی تیۆری: نەتەوە، سەروەری و دانپێدانان:
بۆ تێگەیشتن لە ڕەهەندە ئاڵۆزەکانی ئەم بابەتە، پێویستە لە نێوان دوو ئاستی جیاوازی ڕێکخستنی سیاسیدا جیاکاری بکەین:
١. ئاستی تاکەکەسیی هاووڵاتی (گوتاری مافە لیبراڵییەکان.)
٢. ئاستی نەتەوەیی و بەکۆمەڵ (مافی بڕیاردان لە چارەنووس و سەروەری).
بیردۆزە سیاسییە هاوچەرخەکان پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە ”دانپێدانان” تەنیا مافێکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە ناسنامەی بەکۆمەڵیشەوە هەیە. کاتێک دەوڵەتێک ئەم ڕەهەندە گشتییە پشتگوێ دەخات، پێکهاتەیەکی نایەکسان لە دەسەڵاتدا دێتە ئاراوە؛ بە جۆرێک کە تەنیا یەک گرووپ پێناسەی نەتەوە بۆ خۆی قۆرغ دەکات و پێکهاتەکانی دیکە تەنیا وەک «کەمینە» و پاشکۆ دەبینرێن. ”کۆنگرەی ئازادیی ئێران” ڕێک لە نێو جەرگەی ئەم ناهاوسەنگییەدا جێ دەگرێت.
چەمکە ناوەندییەکانی کۆنگرەی ئازادیی ئێران:
١. فرەچەشنی بەبێ فرەیی سیاسی:
کۆنگرە چەمکگەلێکی وەک «پلۆراڵیزم»، «هەمەجۆری» و «گشتگیری» دووبارە دەکاتەوە؛ بەڵام ئەم گشتگیرییە لەناو قەوارەیەکی دەوڵەتیی پێشوەختەدا قەتیس کراوە کە تێیدا پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران» وەک هێڵێکی سوور دانراوە و ناخرێتە ژێر پرسیارەوە.
ئەمەش بەو مانایەیە کە:
* نەتەوەی ئێران وەک یەکەیەکی نەگۆڕ و دابەشنەکراو مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
* پرسەکانی فیدراڵیزم، خودموختاری (ئۆتۆنۆمی) یان مافی بڕیاردان لە چارەنووس بە کردەیی وەلا نراون.
* نەتەوە نافارسەکان تەنیا وەک «بەشداربوو» دەبینرێن، نەک وەک «هاوبەشی دامەزرێنەری دەوڵەت».
٢. یەکپارچەیی خاک وەک بەربەستێکی ئایدیۆلۆژی:
چەمکی «یەکپارچەیی خاک» وەک بابەتێکی تەکنیکی و بێلایەن نیشان دەدرێت، بەڵام لە ڕاستیدا وەک ئامرازێکی ئایدیۆلۆژی بەکاردێت بۆ:
* ڕێگریکردن لە هەر گفتوگۆیەک سەبارەت بە جێگرەوەکانی دەوڵەت.
* ناساندنی مافی بڕیاردان لە چارەنووس وەک هەڕەشە.
* شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی ناوەندی.
لێرەدا یەکپارچەیی خاک دەبێتە هۆکارێک بۆ پاراستنی باڵادەستیی مێژوویی فارسی و وەک دەسەڵاتێکی سروشتی نیشانی دەدات.
٣. لە نەتەوەوە بۆ «پێکهاتە»؛ بێبایەخکردنی سیاسی:
یەکێک لە خاڵە هەرە کێشەدارەکانی دەقەکە، گۆڕینی چەمکی «نەتەوە» (Nation) بۆ «پێکهاتە یان کۆمەڵە»یە. ئەم گۆڕانکارییە زمانەوانییە پەیامێکی سیاسیی قووڵی لەپشتە:
* نەتەوە: بە واتای خاوەندارێتی لە مافی بڕیاردان لە چارەنووس دێت.
*پێکهاتە یان گەل: لێرەدا تەنیا وەک ناسنامەیەکی فەرهەنگیی بێدەسەڵات دەردەکەوێت.
بە ناوهێنانی کورد و نەتەوەکانی تر وەک تەنیا «پێکهاتە»، داواکارییە مێژوویی و سیاسییەکانیان ڕەتدەکرێتەوە و ڕۆڵیان تەنیا لە چوارچێوەی دابونەریت و زماندا کورت دەکرێتەوە.
٤. بەتاککردنی مافەکان:
کۆنگرە تەنیا جەخت لەسەر مافە تاکەکەسییەکان دەکاتەوە. ئەمە لە ڕواڵەتدا باشە، بەڵام کاتێک مافە بەکۆمەڵەکان دەسڕدرێنەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی:
* جیاکارییە پێکهاتەییەکان وەک کێشەی کەسی ببینرێن.
* چارەسەرەکان تەنیا لە «نوێنەرایەتیی نیشانەییدا» کورت ببنەوە، نەک دابەشکردنی ڕاستەقینەی دەسەڵات.
ئەمە خەیاڵێکی پووچی یەکسانی دروست دەکات، لە کاتێکدا نایەکسانییە قووڵەکان هەر وەک خۆیان دەمێننەوە.
٥. دژبەریی بەشداریکردن:
بەشداریکردن لەم کۆنگرەیەدا مەرجدار کراوە بە قبووڵکردنی بێ ئەملاولای پێکهاتەی دەوڵەتی. ئەمەش دژبەرییەک (پارادۆکسێک) دروست دەکات: بۆ ئەوەی مافی بەشداریکردنت هەبێت، دەبێت ئەو یاسایانە قبووڵ بکەیت کە ڕێگرن لە هەر گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە.
پەردەپۆشکردنی باڵادەستیی فارسی:
دەقەکە بە هیچ شێوەیەک باس لە «هەژموونی فارسی» وەک دیاردەیەکی مێژوویی و ڕۆڵی دەوڵەت لە پەراوێزخستنی نەتەوەکانی تر ناکات. دەوڵەت وەک لایەنێکی بێلایەن نیشان دەدرێت، کە ئەمەش فێڵێکی باوی سیستەمە باڵادەستخوازەکانە بۆ ئەوەی زاڵبوونی خۆیان وەک دۆخێکی ئاسایی و گشتگیر نیشان بدەن.
بەراورد لەگەڵ نموونە سەرکەوتووەکان:
وڵاتە فرەنەتەوەکانی وەک کەنەدا (نموونەی کیوبیک)، ئیسپانیا (هەرێمە خۆبەرێوەبەرەکان) و سویسرا (کۆنفیدراڵیزم)، فرەیی لە ئاستی «پێکهاتەیی و دەستووری»دا دەناسن، نەک تەنیا وەک دروشم. کۆنگرەی ئازادیی ئێران بە تەواوی لەم تێگەیشتنە داماڵراوە.
دەرەنجام بۆ کورد و نەتەوەکانی دیکە:
دەتوانین بڵێین کۆنگرەکە بۆ کورد و گەلانی دیکە ئەم ئەنجامانەی دەبێت:
١. هیچ دابەشکارییەکی ڕاستەقینەی دەسەڵات پێشنیار ناکات.
٢. دان بە هیچ مافێکی سەروەریدا نانێت.
٣. تەنیا دەیەوێت کورد وەک پاشکۆ و شەرعیەتپێدەری سیستمەکە بمێنێتەوە.
کۆتایی:
کۆنگرەی ئازادیی ئێران پڕۆژەیەکە کە زمانی دیموکراسی بۆ پاراستنی ناوەرۆکێکی نادیموکراسی بەکار دەهێنێت. بۆ کورد و نەتەوە نافارسەکان، ئەمە چارەسەر نییە، بەڵکو دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ژێردەستەیییە لە قاوغێکی نوێدا. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوە نییە «چۆن ئەم نەتەوانە لەناو سیستمەکەدا جێ بکرێنەوە؟»، بەڵکو ئەوەیە «ئایا سیستمەکە ئامادەیە خۆی بگۆڕێت؟». بەبێ گۆڕینی بنەڕەتیی چەمکی دەوڵەت و ناسینی مافی نەتەوەکان، دروشمەکانی ئازادی و فرەیی تەنیا وشەی بێ ناوەرۆکن بۆ پاراستنی نادادی.