دەوڵەتی ئێرانو تورکیا، وەک دو دەوڵەتی هەستیاری ناوچەکەو میراتگری دو ئیمپراتۆرییەتی کلاسیکیی مێژوویی، لەلایەک سەرقاڵن بەکێشەو گرفتی ناوخۆیی، لەلایەکی تر لەدەرەوەی سنوورەکان؛
وابەستەی بەرێوەبردنی ناکۆکییو ململانێن، بەچەشنێک هەر گۆڕانکارییو پێشهاتێک، یان هەر رووداوو وەرچەرخانێک، لەودیو سنوورەکان؛ لەناو خاکی دراوسێکان، یان لەناوچەکەو دەوروبەر رووبداو بگووزەرێت، گرێی ئەدەن بەخۆیانەوە، لەسەر ئەو بنەمایەی کەکاریگەریی لەسەر هاوسەنگیی هێزو ئاسایشی نەتەوەییو شکۆو سەروەریی وڵاتو بەرژەوەندییەکان دروست ئەکات، هەربۆیە لەپێناوییدا هەڵوێست وەرئەگرنو پێداگریی ئەکەن لەسەر رونەدانی هەر گۆڕانکارییەک کەببێتەهۆی دروستبوونی ناکۆکیی، یان هەڕەشەو مەترسیی لەسەریان، بۆیە لەدەرەوەی سنوورەکان؛ ئەم دو دەوڵەتە بەردەوام ئامادەییان هەیە لەناو ئەو کێشەو تەنگژەو ململانێیانەی کە لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستو دەوروبەردا هەیە، جاری واش هەبوە ئەم دو وڵاتە؛ لەنێوان خۆیاندا لەکێشمەکێش وناکۆکییو ململانێدا بوون، بەتایبەتیی لەڕکابەرییو پێشبڕکێ بۆ برەودان بەهەژموونو بنکەو پێگە لەناوچەکە، هەر بۆیە رۆڵ وبەشداریی ئەم دو دەوڵەتە، وەکو دو هێزی کارەکتەری سەرەکیی هەڵسوڕاو؛ لەناو رووداوو تەنگژەو ململانێکاندا؛ کاراو بەرجەستەبوەو نەخشو شوێنەواری کاریگەرییان، بەباشو بەخراپ؛ بەسەر چەندین رووداوو گۆڕانکارییدا بەجێهێشتوە، ئەگەر ئەنجام بەدڵ وخواستو بەرژەوەندیی ئەوان شکابێتەوە، یان بەپێچەوانەوە!
ڕیفراندۆم؛ خوانێکی ژەهراویی
سەر سفرەی ئێرانو توورکیا!
پرۆسەی ریفراندۆمی هەرێمی کوردستان، یەکێک بوو لەو رووداوو پێشهاتو وەرچەرخانە سیاسییانەی کە لەپێش ئەنجامدانی پرۆسەکەو لەدوای تەوابوونی ریفراندۆمەکەش؛ رووبەڕووی کاردانەوەو هەڵوێست وەرگرتن لەدژو لەبەرامبەری بوەوە، چ لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق، چ لەسەر ئاستی وڵاتانی دەوروبەر، چ لەسەر ئاستی جیهانییو نێودەوڵەتیی.
زۆرینەی رەها لەپەرچە کردارو هەڵوێستەکان؛ لەئاستی خواست وهیوای گەلی کورددا نەبوو، بەتایبەتیی کاردانەوەو هەڵوێستی ئەمەریکاو وڵاتانی تری رۆژئاوا.
کاردانەوەوهەڕەشەو فشارو هەڵوێستە دژو توندەکانی حکومەتی عێراقو ئێران وتوورکیا، پێشبینیکراو بوو، چونکە روون وئاشکرایە هەر یەکێک لەو دو دەوڵەتە، بەدەر لەکاریگەریی رەهەندە نەتەوەیی وجوگرافییەکەی ریفراندۆمو ئەنجامەکەی؛ لەبەر چەندین هۆکاری تر، لەدژی پرۆسەکە رائەوەستن، هەموو هەوڵێک ئەخەنەگەڕ بۆ رەتکردنەوەو هەڵوەشانانەوەی ئەنجامی ریفراندۆم، یان لانی کەم ریگرتن لەکارکردن بەئەنجامەکەی، لەلاوازترین گریمانەشدا، ئەنجامی ریفراندۆم، ئەگەر بوە دیفاکتۆ؛ ئەوا هەناسە لەقەوارەکە ببڕنو بیخنکێنن.
پرۆسەی ریفراندۆمی هەرێمی کوردستان؛ لەدیدو جیهانبینیی وتێگەیشتنی ئەواندا، رووداوێکە دائەماڵرێت لەهەموو بنەمایەکی مرۆییو یاساییو دیموکراسییو ئیستیحقاقی نەتەوەیی، وەکو کێشەیەکی کاراو پەیوەندیدارو چارەنووسساز، لەسەر خۆیان مامەڵەی لەگەڵ ئەکەن، لەچەندین رەهەندو گۆشەنیگاوە؛ خوێندنەوەی بۆ ئەکەن، بەدەر لەگرێدانی بەکاریگەرییو دەرهاویشتە ناوخۆییەکان، گرێی ئەدەن بەئاراستەی بەرەوپێشچوونی ناکۆکییو ململانێ ئقلیمییەکان، بەگۆڕانکارییەکانی ناوچەکە، بەڕیزبەندییو هاوپەیمانییە میحوەرییەکانی ناوچەکە، بەترس وگوومان لەنەخشەو پلانی هێزە ئیقلیمییو جیهانییەکانی تر، بەخۆ بەئامانجزانین لەهەر رووداوو گۆڕانکارییەکی ناوچەکە؛ ئەگەر خۆیان بەشدار نەبن تیایدا، یان بەهەماهەنگیی لەگەڵ ئەوان سازنەدرابێت، ئەتوانین بڵێین ئەوان نەک ئەو چێشتە ناخۆن، کە لەچێشتخانەی ئەوان لێ نەنرابێت، بەڵکو هەوڵ ئەدەن کەسی تریش لەو چێشتە نەخوات، ئەگەر چێشتێک بخوورێت، ئەبێت ئەوان ئامادەیان کردبێت ولەسەر سفرەی خوانی ئەوان بخورێت!
ناپەرەگماتیزمیی ئیسلامی سیاسیی شیعە لەعێراق لەبەرامبەر پیرۆزبایی نەکردن لەدەوڵەتی کوردستان!
حکومەتی عێراق؛ کە پێکهاتەی ئایینزای شیعە، لەڕێگەی چەند هێزێکی ئیسلامی سیاسیی شیعەوە، تیایدا باڵادەستە بەهەموو جوومگە بەهێزەکانییەوە، بێ ئەوەی هەڵسەنگاندنو شیکردنەوەی بۆ ئەنجامو دەرهاویشتەو کاریگەریی پرۆسەی ریفراندۆم کردبێت، لەسەر ئەوانی شیعەو داهاتوویان، بێ ئەوەی لێکدانەوەیان بۆ بەرژەوەندییەکانیان، لەعێراقی دوای جیابوونەوەی کوردستان کردبێت بەوردیی، بێئەوەی ئامادەییان نیشان دابێت بۆ گفتووگۆو دانوستاندن لەسەر ریفراندۆمو جیابوونەوە؛ بێ ئەوەی رەچاوی باری خۆییو بابەتیی یەکانگیریی وهاوکۆکییو هاوتەریبیی جیابونەوەی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ستراتیژی مێژووییو ئایینزاییو ئایدیۆلۆژیی خۆیان بکەن، بێ ئەوەی بیر لەقۆستنەوەی ئەم هەلو دەرفەتە زێڕینە ناوازەیە بکەنەوە؛ بەپەرچە کردارو هەڵوێستێکی ئامادەکراوی پێشوەختەوە، کەوتنە کاردانەوەو هەڵوێستی توند؛ نەک هەر لەدژی جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان، بەڵکو لەدژی ریفراندۆمو رەتکردنەوەی بەبێ چەندوچوون! ئەم هەڵوێستو کاردانەوە توندەی حکومەتی ئیسلامی سیاسیی شیعە لەبەغدا، بەدەمامکێکی ناسیونالیستیی عەرەبییو سیناریۆی خەمی نیشتمانیی عێراقیی پەردەپۆشکراوەوە، ئەگەرلەسۆنگەی ناسیونالیستییو نیشتمانییەوە؛ خوێندنەوەو هەڵسەنگاندن بۆ پاساوە ناسیونالیستییو نیشتمانییەکانی هێزە ئیسلامی سیاسییە شیعە فەرمانڕەواو باڵادەستەکانی عێراق بکەین، بەتایبەتیی (پارتی دەعوەی ئیسلامیی)ی فەرمانڕەوا؛ لەهەوڵەکانی بۆ بەرەنگارییو دژایەتییکردنو رەتکردنەوەی داخوازییو هەوڵی جیابونەوەی هەرێمی کوردستان، ئەوا بەهەڵەدا ئەچینو نەمانتوانییوە؛ هۆکارو پاڵنەرە راستەقینەکان دەستنیشان بکەین!
ئەگەر ئیسلامی سیاسیی شیعە، بەگشتییو (پارتی دەعوەی ئیسلامیی)، ئەو پاساوە بکەنە هۆکاری سەرەکییو بنەڕەتییو خۆیانی پێ بکەنە هێزێکی ناسیونالیستیی عەرەبییو نیشتمانیی لەعێراقدا؛ ئەوا دەیان پرسیار، لەسەر رۆڵو سیاسەتو هەڵوێستیان لەڕابردوو لەئێستادا دروست ئەبێت، هەرە پرسیاری سادەش ئەوە ئەبێت؛ ئەگەر ئەوان ئەوەندە مەیلو ئاراستەیەکی ناسیونالیستیی عرووبەییو نیشتمانیی عێراقییان هەیە، ئەوا ناکۆکییو کێشەو جیاوازیی ئایدیۆلۆژییو هەڵوێستیان، سەبارەت بەپاراستنی یەکێتیی خاکی عێراق؛ لەگەڵ رژێمی پێشووی پارتی بەعس چی بوو؟!، ئەگەر وەکو بەعسییەکان؛ ناسیونالیست بوون وبەتەنگ پاراستنی یەکێتیی خاکی عێراقەوە بوون، بۆ بەخێرایی وزووبەزوو؛ کەوتنە ژێر سۆزو کاریگەریی شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانو بەپیر بانگەوازی ناردنەدەرەوەی شۆڕشی ئیسلامیی دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی ئیسلامیی ئێرانەوە چوونو کەوتنە خۆڕێکخستنەوەو خۆسازدانەوەی خێراو داڕشتنی پلان وهەنگاوو جموجۆڵ؛ بۆ بەرهەمهێنانو سەرپێهەڵدانی شۆڕشێکی ئیسلامیی ئایینزایی شیعە، لەسەر مۆدێلی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لەسەر دەستی (پارتی دەعوەی ئیسلامیی)، سەرەنجام پاش بووژانەوەو جموجۆڵو سازدانی چەند راپەڕینێکی ناوچەییو دروستبوونی نائارامیی لەناوچە شیعە نشینەکانی عێراق؛ زۆرینەیان کەوتنە بەر شاڵاوی بەعسییەکانو چەندین سەکردەو مەلاو سیمبوڵی ئایینزایی وژمارەیەکی زۆر لەکادیرو ئەندامو لایەنگرانی ئەو پارتە؛ کەوتنەبەر پاکتاوی بەعسییەکان، یان لەسێدارەدران، یان سەرەونگوومکران، یان بەندکران، ئەوانەشی کە بەر ئەو شاڵاوی گرتنو پاکتاوکردنەی بەعس نەکەوتن، فریای خۆیان کەوتن وبەکوردستانداو بەهەماهەنگی لەگەڵ(ی ن ک)، بەناوچە ئازادکراوەکاندا تێپەڕین ولەئێران گیرسانەوە!.
عەقڵیی ستراتیژییو جیهانبینیی لۆژیکییو خوێندنەوەی بابەتیی؛ مەرجەعییەتی ئایینزایی نەجەفو رابەران وپیاوانی ئایینزای شیعە بەگشتییو سەرکردە سیاسییەکانی رەوتی ئیسلامی سیاسیی شیعە لەعێراقدا بەتایبەتیی، لەناویاندا پارتو رێکخراوە کاریگەرە سەرەکییو بڕیاردەرەکانی ناو ماڵی شیعە؛ توانای ئیستیعابکردنو قۆستنەوەی ئەم گۆڕانکارییەی نییە کەکورد بەڕیفراندۆم؛ ئەیەوێت لەعێراقدا دروستی بکات؛ ئەویش جیابوونەوەی پێکهاتەیەکی دیاری ئایینزای سووننە، لەجەستەی عێراقێکی زادگەو لانکەو مەڵبەندی سەرهەڵدانو تەشەنەسەندنی ناکۆکییو ململانێیەکی مێژوویی ئایینزای شیعەو سووننە!
ئەبوایە ناوەندە ئایینییو فەرمییو سیاسییو میدیایی وکۆمەڵایەتییو ناوەندەکانی توێژینەوەو لێکۆڵینەوەی ستراتیژیی شیعە؛ کە ئێستا لەبەغداو نەجەفو کەربەلا ؛ سەرقاڵی ئامادەکردنو بڵاوکردنەوەی بەرهەمو توێژینەوەی جۆراوجۆرن لەبواری ئەدەبیاتی شیعەدا؛ بەوردیی ولەهەموو رەهەندەکانەوە، تێگەیشتنو لێکدانەوەیان، بۆ جیابوونەوەی کوردستان هەبووایە، کە زۆرترین سوودو کەمترین زیانو کاریگەریی خراپی لەسەر پێکهاتەی شیعە هەیە، چونکە بەجیابوونەوەی کوردستان لەعێراق:
١–ئەوانی پێکهاتەی شیعە؛ لەڕووی ئایینزاییەوە زۆر سوودمەند ئەبن، چونکە بەجیابوونەوەی هەرێمی کوردستان، دیموگرافیاو هاوسەنگیی ئایینزایی شیعە لە عێراق؛ بەبەرژەوەندیی ئایینزای شیعە زۆر هەڵئەکشێت، ئیتر شیعەی عێراق بۆ هەتاهەتایە؛ لەگرێی هاوسەنگیی ئایینزایی لەعێراقدا رزگاری ئەبێت، بەتایبەتیی کە بەم رەوشەی ئێستاوە؛ هەمیشە ئەگەرێکی کراوە لەئارایە؛ ئەویش بریتییە لەبوونی چەندین هۆکارو پاڵنەر؛ بۆ ئەوەی گەلی کوردو پێکهاتەی عەرەبیی سووننە، لەسەر بنەمای هاوئایینزایی، هاوپەیمانیی بکەن!
٢–ئەوانی پێکهاتەی شیعە؛ لەڕووی ستراتیژییەوە زۆر سوودمەند ئەبن، چونکە دەوڵەتی جیابوەوەی کوردستان، ئەبێتە لەمپەرو کۆسپێک لەبەردەم پەلهاویشتن ودەستتێوەردان وهەژموونو تووشبوون بەناکۆکیی، لەگەڵ دەوڵەتی توورکیا؛ کە لەڕوویی مێژووییو ئایینزاییەوە، هەردولایان رابردویەکی ناخۆش وتاڵیان ؛ لەسەر ناکۆکییو شەڕو ململانێی ئایینزایی هەبوە، ئەم ترسە ناڕەوێتەوە، چونکە ئاماژەکان ئەوە ئەسەلمێنن؛ دەوڵەتی توورکیا لەسەردەستی (ئەردۆگان)و پارتەکەی؛ بەرەو مۆدێلێکی (سوڵتانیی عوسمانیی)نوێ هەنگاو ئەنێت، ئەستەمە دەوڵەتی ئێرانو ئایینزای شیعە؛ بتوانن خۆ دورەپەرێز بگرن لەبەریەککەوتنو پێکدادانی (سەڵتەنەتیی ئەردۆگانیی)!
٣–ئەوانی پێکهاتەی شیعە؛ لەڕووی ئابوورییەوە زۆر سوودمەند ئەبن، لەلایەک ئەتوانن لەگەڵ دەوڵەتی جیابوەوەی کوردستان، گرێبەستی ستراتیژیی بکەن لەسەر ناردنی نەوتی کوردستان بۆ بازاڕەکانی جیهان؛ لەڕێگەی کەنداوەوە، بەم گرێبەستە دەوڵەتی کوردستان؛ بکاتە هاوپەیمانی خۆی، لەلایەکی تر ئەتوانێت چەندین گرێبەستی تر بکات، بۆ مسۆگەرکردنی ئاوو بەروبومی کشتووکاڵییو ترانزێتو…هتد.
٤–ئەوانی پێکهاتەی شیعە؛ لەڕووی پێداگریی لەمانەوە لەبەڕێوەبردنی دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراق بەئارامیی وبەبەهێزییو بەبێ کێشەو بەبێ تەنگژەی گەورە، زیاتر لەگەلی کورد؛ پێویستیان بەجیابوونەوە لەهەرێمی کوردستان هەیە، چونکە لە بەرژەوەندیاندایە خوێندنەوەو بیرکردنەوەیان هەبێت بۆ داهاتوو، ئەگەر نزیک، ئەگەر دور، راستە ئێستا ئەوان باڵادەستن لەعێراقدا، بەڵام زۆر بەهێزو جێگیرو ئارام نین تیایدا، مانەوەشیان بەبەهێزیی، بەم رەوشە تەنگژەییو قەیراناوییەی ئێستاوە؛ جێی گوومانو هەڵوێستەکردنە، ئەوان بۆ ئەوەی بمێننەوەو مەترسیی لاوازبوونو کەوتنیان لەدەسەڵاتدا نەمێنێتو لەو نیگەرانییە رزگاریان ببێت؛ نابێت ئەو راستییە مێژووییە فەرامۆش ونادیدە بکەن، کەفاکتەری کێشەی کورد لەعێراقدا، بەردەوام هۆکارێکی سەرەکییو بنەڕەتیی بوە بۆ نائارامییو نا سەقامگیرییو شەڕو ئیستینزافی دارایی ئابووریی ومرۆییو سەرهەڵدانو تەشەنەسەندنی ناکۆکیی ناوخۆیی فەرمانڕەوایانو لاوازبوونو تێوەگلان بەکێشەو شەڕی تر بۆ سیستەمە فەرمانڕەواییە، یەک لەدوای یەکەکانی دەوڵەتی عێراق، بەتایبەتیی لەقۆناغی کۆمارییەوە، لەدوای ساڵی (١٩٥٨).
٥–ئەوانی پێکهاتەی شیعە؛ هیچ رەهەندێکی ستراتییژیی قووڵی ئایینزاییان، لە هەرێمی کوردستاندا نییە، کێشەی ناوچە بەتەعریبکراوەکانو دابڕێندراوەکانی کوردستان؛ کێشەی ئەوان نییە، ناوچەکانی ئەوان، لەڕووی سامانی ژێر زەوییەوە، زۆر زیاتر لەکوردستان دەوڵەمەندترن، لەڕابردودا ئەگەر کورد، دۆستو هاوپەیمانیان نەبوو بێت؛ هەرگیز دژیشیان نەبوە، لەدوای پرۆسەی رزگاریی عێراق؛ زۆر سوودیان لەهاوپەیمانیی کوردو شیعە وەرگرت، لایەنی یەکەمی سوودمەند، ئەوان بوون، ئەگەر فاکتەری کورد نەبووایە؛ ئەبووایە قوربانیی بێشوومارین بدایە، تا بگەن بەوەی کە بەپشتیوانییو هاوکاریی کورد، ئەتوانم بڵێم بەخۆڕایی پێی گەیشتوون!
ناوەندی بڕیارو دەسەڵاتی ئایینییو سیاسییو فەرمانڕەوایی شیعە لەعیراقدا؛ لەژێر کاریگەریی فاکتەری ئقلیمیی هەردو دەوڵەتی ئێرانو توورکیا؛ نەیتوانیوە بەواقیعیی، بەلۆژیکیی، بەبابەتیی، بەپەراگماتیکیی؛ دور لەهەژموونو گووشارو فشاری دەرەکیی؛ بڕیاری جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان تاوتوێ بکات، تەنها ئەوەندە نەبێت کەئەیانەوێت بەسیناریۆی پاراستنی یەکێتیی خاکی عێراق، هۆکارە سەرەکییەکە بشارنەوە؛ ئەویش وەک ئاماژەی پێکرا کاریگەرییو هەژموونی فاکتەری ئقلیمیی!
داشکانەوەی ناوەندی بڕیار لەعێراق؛ بەلای گووشارو دەستتێوەردانو فشاری ئقلیمییدا، بەتایبەتیی ئێران؛ ئەوەندەی تر نەیارانی شیعەو ئێران؛ لەو راستییە نزیک ئەکاتەوە کەعێراق؛ وڵاتێکە بەڕووکەشو بەدەمامک، خاوەنی سەروەرییو شکۆمەندیی عێراقییانەیە!
ڕەهەندەکانی ئێران
بۆ دژایەتیی جیابوونەوەی کوردستان
ئێران، بەر لەئەنجامدانی پرۆسەی ریفراندۆمو دوای ئەنجامدانی پرۆسەکەش؛ زۆر بەتووندیی وکۆنکرێتیی لەبەرامبەر ریفراندۆمو جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان راوەستاوە؛ هەتا توانی گووشارو فشاری کرد، هەتا توانی هەڕەشەی کرد، بۆ ئەوەی ریفراندۆم ئەنجام نەدرێت، بەڵام بەپێچەوانەی ویستی ئەوان، پرۆسەکە بەسەرکەوتوویی ئەنجامدرا.
ئێران لەسەر ئەو بنەمایەی (ئەوەی لەو دیو سنوورەکانمان رووئەدا؛ بۆ ئێمەیەو ئێمەش ئەگرێتەوە)؛ هەڵوێستو کاردانەوە لەبەرامبەر؛ هەر رووداو، یان تەنگژە، یان گۆڕانکارییو وەرچەرخان، یان ململانێ وناکۆکییەکی دەرەکیی وەرئەگرێتو ئەجێندای تایبەتیی داڕێژڕاوی خۆی بۆ رووبەڕووبوونەوە بۆ ئەخاتەگەڕ، چ بۆ پێداشکانەوەیان لەبەرژەوەندیی خۆی، چ بۆ لەباربردن، یان بەرپێگرتنیان ئەگەر لەبەرژەوەندیی دەوڵەتی ئێران نەبوو، یان ئەگەر بەشێوەیەک لەشێوەکان؛ بوە هۆکاری دروستکردنی نیگەرانییو نائارامیی وهەڕەشەو مەترسیی؛ بۆ ئاسایشی نەتەوەیی خۆی، شایەنی باسە ئێرانییەکان؛ خاوەنی کەلتوورو کەلەپوورێکی زۆر دەوڵەمەندی مێژووییو دێرینن لەدەوڵەتدارییداو سوودی لێوەرئەگرن.
ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستانو جیابوونەوەی لەعێراق؛ رووداوێکی گەورەیەو لەسەر سنووری رۆژئاوای ئەو رووئەدات؛ ئەبێت تاووتوێی بکات؛ ئەگەر بەهەڕەشەو مەترسیی زانی، ئەبێت بەرەنگاری ببێتەوە، کە بەرنگاری بوەوە؛ ئەبێت سوود لەهەموو تواناو میکانیزمەو هۆکارێک وەربگرێت، یەکێک لە میکانیزمە بەهێزەکانی دەوڵەتی ئێران، لەبەرێوەبردنی سیاسەتی دەرەوەو لەئاراستەکردنی ناکۆکییو ململانێ دەرەکییەکاندا؛ بریتییە لەبەکارهێنانی فاکتەری ئایینزای شیعە، لەلایەن چەندین ناوەندی ئایینییو سیاسییو سەربازییو فەرمانڕەوایی وهەواڵگریی دەوڵەتی ئێرانەوە، بۆ نموونە لەبەرەنگاربوونەوەی جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان لەعێراق؛ بەمیکانیزمەی عێراقیی بەهێز، سوود لەبوونی مەرجەعی ئایینزایی وفیقهییو فەتوایی (پارتی دەعوەی ئیسلامیی)ی فەرمانڕەوای عێراق وەرئەگرێت، کە لەناو ئێراندایەو بریتییەلە (ئایەتووڵڵا مەحموود ئەلهاشمیی شاهرودیی)، ناوبراو ئێستا لەئێراندا، بێجگە لەپلەو پایە ئایینییەکەی، (سەرۆکی دەستەی دیارییکردنی بەرژەوەندیی سیستەم)ە لەئێران، کە یەکێکە لەناوەندە گرنگەکانی پرۆسەی سیاسییو فەرمانڕەوایی دەوڵەتی ئێران. شایەنی باسە ناوبراو لەهەفتەی یەکەمی مانگی ئەیلولی رابردودا، بەسەردانێک لەگەڵ شاندێکدا هات بۆ عێراق، بۆ گەیاندنی پەیامو هەڵوێستی فەرمیی ئێران، لەسەر پرۆسەی ریفراندۆم.
ئەتوانین بڵێین؛ دەوڵەتی ئێران لەسێ رەهەندی سەرەکییەوە، هەڵوێستی دژو رەتکردنەوەی؛ لەبەرامبەر پرۆسەی ریفراندۆمو جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان گرتۆتەبەر کە بریتیین لە:
١– لەڕەهەندی نەتەوەییەوە؛ ترسو نیگەرانییو رەشبینیی وبێزاریی؛ لە ئەنجام ودەرهاویشتەی جیابوونەوەی کوردستان لەعێراق؛ بۆ ئێستاو داهاتوو، بەتایبەتیی کە ئێران بەهۆیەوە ببێتە دراوسێی دەوڵەتێکی کوردیی!
٢– ترسو نیگەرانییو بێزاریی؛ لەپەلهاویشتنی ئیسرائیلو بوونی دەوڵەتی کوردستان، بەپێگەو هەژموونێک بۆ ئیسرائیل، بەتایبەتیی کە ئێران تووانییویەتی بەهۆی (حیزبووڵڵای لوبنان) و میلیشیا شیعەکانی ناو سووریا؛ کە لەسەر دەستی سوپای پاسدارانی ئێران دامەزراون وگواستراونەتەوە بۆ ناو دەوڵەتی سووریا، بۆ بەرگرییکردن لەمانەوەی حکومەتی (بەشار ئەلئەسەد)و ژمارەیان دەیان هەزارە؛ لەجەنگاوەری شیعەی ئەفغانییو عێراقییو پاکستانییو ئێرانییو …هتد پێکهاتوون، لەبەرامبەردا ئیسرائیلیش، بۆ تۆڵەو هاوسەنگیی هێز؛ بیەوێت پێگەو هەژموونی بباتە سەرسنووری ئێران، بەهۆی هاوپەیمانیی لەگەل دەوڵەتی کوردستان!
٣–ترس ونیگەرانیی وبێزاریی؛ لەپەلهاویشتنی سعوودیەو بوونی دەوڵەتی کوردستان، بەپێگەو هەژموونێک بۆ سعوودیە، بەتایبەتیی کە ئێران تووانی بەهۆی پێگەو هەژموونو دەسەڵاتی لەناو دەوڵەتی عێراقدا، پەلی بگاتە سنوورەکانی سعوودیە، هەروەها لەوڵاتی یەمەنیشەوە؛ بەهۆی پێکهاتەی حوسییە بەڕەچەڵەک شیعەکانی یەمەنەوە؛ پەلێکی تری گەیشتۆتە سنوورەکانی سعوودیە.
دەوڵەتی ئێران، لەپاش تێکچوونی پەیوەندیی نێوان سعودیەو ئیمارات؛ لەگەڵ دەوڵەتی قەتەر، لەمانگی تەمووزی رابردو، لەگەڵ توورکیاو تاڕادەیەکیش لەگەڵ عێراق، لەدەوڵەتی قەتەر نزیک بوونەوەو لەو ململانێیەدا میحوەرێکی تریان لەدژی میحوەری، سعوودیەو ئیماراتو بەحرەینو میسرو ئەردەن پێکهێنا، ئێرانو توورکیا؛ ئەم هەنگاوەی هەرێمی کوردستان، بەرەو جیابوونەوە؛ گرێئەدەن بەو ململانێ ئقلیمییە تازەیەوەو پێیانووایە؛ بەدەر لەئیسرائیل، میحوەرەکەی تر، بەتایبەتیی سعوودیەو ئیمارات؛ پشتیوانیی لەجیابوونەوەی هەرێمی کوردستان ئەکەن، تاکو لەڕێگەی ئەم دەوڵەتە تازەیەوە؛ بچنە سەر سنووری ئێران، لەهەمانکاتدا سوودی لێ وەربگیرێت، وەکو فاکتەرێکی گووشارو فشار لەسەر ئێران، لەبەرامبەر پەلهاویشتنی بۆ سەر سنووری سعوودیە؛ لەسنووری عێراقو یەمەنەوە، ئەمە سەرەڕای کاریگەریی فاکتەری دژایەتیی سعوودیە بۆ ئێران، بەهۆی هاوپەیمانیی (حیزبووڵڵای لوبنان)یی لەگەڵ ئێرانو ناکۆکیی ئیمارات لەگەڵ ئێران؛ لەسەر سێ دورگە، لەناو کەنداودا، کەئێستا لەژێر رکێفی ئێراندایەو ئیمارات خۆی بەخاوەنی ئەزانێت.
ڕەهەندەکانی توورکیا
بۆ دژایەتیی جیابوونەوەی کوردستان!
توورکیاش بەچەشنی ئێران، پێش ئەنجامدانی ریفراندۆمو لەئێستای دوای ریفراندۆمیشدا؛ زۆر بەتووندییو رەقیی لەبەرامبەر ریفراندۆمو دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان راوەستاوە؛ توورکیا درێغی نەکرد لەهەڕەشەکردنو فشارو گووشاری جۆراوجۆر؛ تاکو ریفراندۆم ئەنجام نەدرێت، بەڵام دور لەخواستو داوای ئەو؛ ریفراندۆم بەسەرکەوتوویی ئەنجامدرا.
توورکیاش وەکو دەوڵەتی ئێران وایەو خوێندنەوەو جیهانبینییو تێگەیشتنیان زۆر لەیەکەوە نزیکە؛ چ لەوەرگرتنی هەڵوێست وبڕیار، چ لەداڕشتنی سیاسەتی دەرەوەدا؛ توورکەکانیش لەسەربنەمای( ئەوەی لەو دیو سنوورەکانمان رووئەدا ؛ بۆ ئێمەیەو ئێمەش ئەگرێتەوە)؛ هەڵوێستو بڕیارو کاردانەوە، لەبەرامبەر هەر کێشە، یان رووداو، یان قەیرانو گرفت، یان گۆڕانکارییو پێشهات، یان ململانێ وناکۆکییەکی دەرەکیی وەرئەگرێت وئەجێندای خۆی بۆ رووبەڕووبوونەوە بۆ دائەڕێژێت، چ بۆ راکێشانی بەلای بەرژەوەندیی خۆیاندا، یان بۆ لەباربردنی، یان بەرپێگرتنی ودژایەتییکردنی؛ ئەگەر لەبەرژەوەندیی توورکیا نەبوو، یان ئەگەر بوە هۆکاری دروستکردنی گوومانو نیگەرانییو نائارامییو هەڕەشەو مەترسیی؛ بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توورکیا.
مەترسی جیابوونەوەی هەرێمی کوردستان؛ بۆ توورکیا لەکاتێکی هەستیارو ئاڵۆزدایە؛ توورکیا لەچوار رەهەندەوە؛ هەڵوێستی تووندو دژ؛ بۆ رەتکردنەوەی ئەنجامەکانی ریفراندۆم ئەگرێتەر، کەبریتین لە:
١– لەڕەهەندیی نەتەوەییەوە؛ ترسو نیگەرانیی وتووڕەیی توورکەکان، بەهۆی ئەنجامو لێکەوتەو دەرهاویشتەکانی دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان؛ بۆ ئێستاو بۆ داهاتوو لەسەر توورکیا، بەتایبەتیی کەتوورکیا ئەکات بەدراوسێی دەوڵەتێکی کوردیی!
٢–ترسو نیگەرانییو بێزاریی؛ لەقۆستنەوەی ئەم دەوڵەتە، لەلایەن ئیسرائیلەوە وکردنی بەپێگەو بنکەو هەژموونێک بۆ خۆی، چونکە توورکیا لەبەر رەهەندی فراوانخوازیی ولەبەر ئەوەی ئیسرائیل نەبێتە کۆسپ لەبەردەمیدا بۆ داهاتوو، بەتایبەتیی کەسوڵتان (ئەردۆگان)؛ ئەیەوێت بەناوی بەرگریی لەموسوڵمانانو کێشەکانیان وبوون بەدەمڕاستیان، بۆشایی سەدساڵەی خەلافەت؛ بەسەڵتەنەتێکی مۆدێرنانە ببووژێنێتەوە، ئەو کاتە تووشی ناکۆکییو ململانێو بەریەککەوتن نەبێت، لەگەڵ دەوڵەتی کوردستانی ئیسرائیل!
٣–ترس ونیگەرانییو گوومان؛ لەهاتنەپێشەوەی سعوودیەو بوونی دەوڵەتی کوردستان، بەپێگەو هەژموون بۆ دەوڵەتی سعوودیە، بەتایبەتیی کەئێستا لەپاش گرژییو سەرهەڵدانی ناکۆکییو تێکچوونی پەیوەندیی نێوان سعودیەو ئیمارات؛ لەگەڵ دەوڵەتی قەتەر، لەمانگی تەمووزی رابردودا، توورکیا لەگەڵ ئێران وعێراق، لەدەوڵەتی قەتەر نزیک بوونەوەو میحوەرێکی تریان لەدژی میحوەری سعوودیەو ئیماراتو بەحرەینو میسرو ئەردەن پێکهێنا.
توورکیا؛ چمکێکی ئەم هەنگاوەی هەرێمی کوردستان، بەرەو جیابوونەوە؛ ئەبەستێتەوە بەو ناکۆکیی وململانێ ئقلیمییە تازەیەوەو پێیوایە؛ بێجگە لەئیسرائیل، میحوەرەکەی تریش، بەتایبەتیی سعوودیە؛ پیرۆزبایی وپشتیوانیی لەجیابوونەوەی هەرێمی کوردستان ئەکات، شایەنی باسە بەهۆی هاوکاریی وپشتیوانیی توورکیا لەپارتو رێکخراوەکانی ئیخوان موسلمینو تێڕوانینی جیاواز بۆ چارەسەری کێشەی سووریاو دەستتێوەردان لەکاروباری ناوخۆی وڵاتانی تری جیهانی ئیسلامییو داشکانەوەی توورکیا بەلای دەوڵەتی قەتەرو ناکۆکیی لەسەر چەندین بابەتی تر؛ سعوودیە کاری هەماهەنگییو هاوهەڵوێستییو کاری هاوبەشیی لەگەڵ توورکیا راگرتوە، بەتایبەتیی پاش دروستبوونی میحوەری قەتەرو ئێرانو توورکیاو عێراق، لەبەرامبەر میحوەرەکەی تر بەسەرکردایەتیی سعوودیە.
٤–ترس ونیگەرانیی وبێزاریی؛ بەهۆی مەترسی یەکگرتنی دەوڵەتی کوردستانی جیابوەوە لەعێراق، لەگەڵ کوردستانی سووریاو بوونی بەدەوڵەتێکی بەهێز، یان بەدوایدا دروستبوونی دەوڵەتێکی تری کوردیی جیابوەوە لەسووریا کە ئەبێتە خاوەنی سنووریی دەریاییو سنووری فروان لەگەڵ دەوڵەتی توورکی.
سەرچاوە: ئاوێنە