وەڵتەر شاهۆ بە ” گەنجور کۆی گەنج ” نامێ بریان. ژیوار و ژینگەو کەسایەتیە سالار وباڵابەرزە زاناکانو ئی ئاوو خاکیە بیەن. ئانێ بە کردار، زانایی جموجوڵ وهورزاونیشتو وێشان پەی دایمی لێ دەڵ ودەرونو
کەشوکۆ هەر پاسە خەڵکە کەیشەنە هێقم کەرد تا هیچ قوەتێ نەتاوۆ یاگە پا و نامە موارەکە کێشان لێ ویری پەڕ حورمەتو خەڵک و وڵاتەکەینە هۆر کەنۆ.
پیر شالیار
خۆ وەڵتەر ڕچە مارو ئی پیرانە شاریارە کەو هۆرامی پیرو پیران وەختێ باسو ڕەچەڵەکیمان مەکەرۆ، مەفەرماوۆ: ” ڕواس جە ڕواس وەرگ جە وەرگەن، کەرگە جە هێڵەن هێڵە جە کەرگەن.” ئیتر وێش لێ بەحرو وەشەویسی خاک و خەڵکە کەینە کەردەن بە مەلەوانێ زانا و دڵسۆز پەی ئەبەذاو ئەبەذی.
پیرۆزی نامێ [خیری زینذە/ خذری زیندە/ خێر ئەلیاس]، [باوەزەمان]، [پیر شالیار]، [ عەوذاڵان]، [٩٩ پیرێ شاهۆ) ی]و… بەشێ چا بڵیمەتە خزمەتکارە دانسقانە یاگێش بە بیەردەو زەمانی لێژە نەوینێنە..
خذر)ی زینذە ـ خێر ئەلیاس
ئاکەسە بیەن دماتەر ژانای وڵاتە ژیرەکان نامە کێشان دزی و کەردشان ” بابە نۆئێل تا پێسە هێمای پیرۆزی ئایینەکەیشان دڵوەشی وخێرو وبەرەکەت بذۆ بە ژیوای پەڕ هۆمێذ بە نەسڵە تازە پەیذا بیەکان. جۆرە تاڵانێ کە فرە یاگێتەرۆ کسمشان بیەن. خۆ پیر عەوذاڵەکێمان ئیتر نامکێشان وێش کڕد ڕەمزو ڕازێش چەنەن.
باوە زەمان ـ
سۆفیە نامدارەکێ دوراو دوور بێ یەکتر ئەژناسای چەنی یۆی ڕازو نیازو دڵیشان ڕەفێقانە بە بێدەنگێ بە چەم وگۆشێ دڵی واڕانۆ.
شەمس و باوە زەمان
ئانەیە مەشۆ باوە زەمان)ی نامدارو هۆرامانی جە پاوە مەحەلێ میر ئاوا بە وەشەویسی ئی کەسایەتیە درەختێش بە نامێ ”تەیلێ شەمسی” پەیمان جیا ئاسەن بۆ. و ئینە هەر ئاپیرە بۆ سەرو داوا کاری هامویریش [ شێخ سەی برهان ئەلدین]جە قەیسەریە شەعبان ٦٤٠ شەمسی تەورێزی سۆفی هەڵوەذاو عەشقی کە بەینێ مێمانش بیەن، بە زانایی کیاسە بۆ پەی لاو [ مەولەوی بەڵخی، ئەذا کورد]ی ئەو قونیە٦٤١هجری. تا یاریذەرش بۆ پەی یاوای بە یانە حەفتەوانەکانو سۆفیگەری. پی پا مەشیۆ باوە زەمان یار وهامڕاز چەنی شەمس و مەولانیای بیەبۆ.[1]
ئاشکران بنەما وڕیشەو ٩٩پیرێ دماتەرو هۆرامانی بنجەش مەگێڵۆوە لاو ڕەچەڵەکی وەرینیمان [ سورەمەڕ یا سومێر کە ئیسە نامەکێش لای وارینو شارو جوانڕۆی چەنی پیرۆزی شمارەکەی(٩٩) لاو سۆمریە دێرینەکانۆ ئاشکران.
ئینە هەرکام بەڵگەی حەشا هۆر نەگێر پەی عەوذاڵی ڕیشە پارێزی ئاذیشان یانیهای کەوتەی شۆنەو فام کەردەی وفامنای یۆ دڵی ژیوارەکان چی ژیارە بیەن.
حەولشان ئانە بیەن ژیوای لێ دڕناڵە تەقو رەق بەڵام کەشە وەشەویسەکێ هۆرامانینە پاسە قەذر گێران تا بەهەشتی ئارەزویی وهەرەقەتینی باس کریای بووزان خزمەتو گرد تاکێوە. هەڵبەت ساو پەناو سرۆشتی خلۆقیاوی زاتی نادیارینە.
مۆچیاری مانیایی نەژناسانە شان جۆرێ بەرش گرت، بەرەکەتش واشان کەرد، ئا ئی بەرو بوومە نامدارە تان وپۆدارەش چۆ خێزنا.
ئی دڵوەشیە بیی بە هازەو زرانی تا پای پاروا وێشان بیاونان؛ موسڵ، شام، ئەسەموڵ،یەمەن وهەر یاگێتەر. هەرچی پەی ژیوای خاستەری دەس گنێ کۆڵکێش بیاوناش لێ ئی کەشو کۆ هاز بەخشە وەشەویسیایە.
جە زانایی پەی ژیوای پاک وبێگەرد تا دەسوسەی ڕزق وڕۆزی؛ ئانە پەنەوازشان زانا یاوناشان شاهــۆ ” گەنجور کۆی گەنج.”
دێر زەمانۆ ئی خەڵکە ویری تێژی هەورێشمینشان بە ئەنتیکەیی وس هەرمانە تا ساوپەناو یەکترینە ” وەنەن[2]” ئاسا ( پردەکێ هەجیجی) نەک هەر جە قار وتوڕەیی سروشتی وێ پارێزنان، ڕەوشتەباشەکانشان کەران بە چۆڵە چراوی پەی دماڕؤ نەسڵەکانیتەری.
شەوقەو ڕۆجیارو زانایی تا دووری دوور پژگنان کونج و بناوانو هەر تاریکە سەڵاتێ وەردەمو خەڵکەکەینە.
پڕشنگەو ویری تاکی بڵیمەتی هۆرامی ماوای [ بە وەشەویسی و لەزەتین چەنی یۆی بە پاکی ژیوای.]چراخان کەران.
پیرێ هۆرامانی بەهەشتی هەرەقەتینشان جە ویری وڵاویانە وس سەرو ڕاسەڕای تا ئانێ بە نەزانی ویری لارە ڕاشان بە ئەسەی بەهەشتی لاپاڵو، ڕشفەت، خێروبێر بە پووڵی حەرام، وێنمانای لێ خەڵکی، مێزەرەی زەرد بینای، وێ ئاڵۆچنای ئەو دەسەڵاتی پەی پلەوپایەی، ساڵێ جاری قوروانی کەردەی ساوپەناو خزمەت بە دژمەنێ وەڵاتەکەیشان دەسشان کەوتەن خام خیاڵینە چڵەکنانێرە.
مەشایخەکێمان خاک وژیوگەو وێشان جە کردارێوەنە نمانا جەوهەرو دینەکان باسش کەردەن. [ هەرپاسە عەرەب خاک، ئاو و زوانو وێش کەرد بە قیبلێ خەڵکانێتەری تا دماڕۆ ژیوای ڕەگەزەکەو وێش بەختیار کەرۆ.]
گۆرانی واتەی پەی نێعمەتەکانو بەهەشتوخودای، گوڵ وگیواو، پەلەوەر و هەر بوونەوەرێ، هانەو هانە چەم، دارو درەخت، کەشو کۆسار، و گرد نێعمەتە وەردەسەکانو ژیوای هۆرامانی.
ئەر کارەساتێ ڕوەش دابیا، درەختێ مێڕیا یان یاگێ ئاوی ماڵابیا، دەگایوە هەرەسماڵە بیەبیا؛ ئیتر وەسف، ناڵە، سۆز، سیاچەمانە،هاواری بێ کۆتاییشان نرکەش کەشەکان جمنێ. دۆڵ ودەرە، بەرزایی مەشیا گۆشدارێ ئا خەمیەبان. هەڵبەت ئەر پیرێ، مەشایخێ کیسو خەڵکەکەی شیەبیا پاسە زانێنێ دار بەلوێ ڕیشەدار جە وەڵاتەکەی سنیان.
خۆ پەلامارە بێڕەحمانەکێ لایذەی و هەڵمەت بەردەی سەرو نەریت و باوڕی وەڵینیشان هەر ئی ناڵە و مسیبەتێشە چۆ خیزیێنێ.
شـــاهۆ مەگـرەوۆ ئاتەژگا ماتــەن …. وێمیر بە تەمـــای شنـــیای باڵاتـــــەن
ماکوان چـــڕیش گـــرد کوا بەیدێ …. شاهۆ شاش مەردەن سەروەنەش دەیدێ[3]
تێکەڵی سرۆشت، گیانەوەر تا حەنناو پەلەوەرەکان بێ بەش جە فام کەردەی یەکتری نەویەن. کام ژەرەژی هۆرامانی پەی سیاچەمانە چڕی بە قاسپەو دەنگی نەسەنشۆ. ئەر ڕاوچی وازیار بیەبۆ ژەرەژی بە دیل گیریای هام ڕەگەزێ وێش بە دەنگە سۆزدارەکەیش بووزۆ لێ تەڵێ ، هاوارش هۆرزان ئەمن یەخسیر و دیلەنان نزیکم مەگندێوە. بەڵام هامسۆزی باقی ژەرەژەکان سینەش کەردێنی بە هێڵکەو ساچمێ راوچی بێڕەحمی.
ئانێ پاسەشان زانا ئەر ڕێوازێنە کەوتێ وەرو دڵو ملهوڕی دەسەڵاتداری مەتاوان کەراش ڕچە ماڕو دەوڵەمەنذی تاوسەر پەی وێشان. هەیهات ئینە زەم کریا ویری دانسقەو پیرانو هۆرامانی بیەن.
پیرەکێ ئێمە ئی ڕچە ویرەشانە مەڕد، سلەمناشان دنیا و دەوران مەکریۆ بە ئیراذە بواڕیۆ. وەشی، ناوەشی، سەرکۆتەی، هۆرمێڕیای ڕا پەنەدریان سەر جە نۆ بواڕیۆ.
هیچ ڕچێوە دنیانە تاوسەر نەویەن مەر وەشەویسی و یۆدڵی. نە زاڵمی تاوسەرەن نە مەزڵومی. ساوپەناو ویری هۆرامیانەینە پەشت بەسەی بە قۆرەتی ڕۆحی کریان بە نسیو تا ڕاو رەوشی بەختیارانە هۆرچنیۆ. ئینە چی وەڵاتەنە جەوهەری ڕا ڕۆشن کەرش چەنە هۆر گۆزیان.
وێرانکەردەی دیواری مابەینکاری لێ تاکەکان، مەڕدەی پەڕچینێ بەینو ئێذ و ئاذی، تێکەڵێ دماڕۆی ڕۆحی و نزیکی دەرونی باڵاش پەنە کریان.
یۆ گرتەی دەرونی بە فەرمودەو پیران ” ئەسخوان مەڕدەی” موازۆ بەڵام کێشای چلێ دەرونی بەرەکەتش وس دلێ دڵو ڕابوارە تامەزرۆکان. تا ڕا نیشان دەرێ ئێمە بان.
وەشەویسی ئەوە نەوڕیا، یاوای بە قوروانگاو جە وێ بیەردەی پەی ئاسوودەیی ئەویتەری(ئیسار)، یاوای بێ بە سەر مەنزڵگاو نزیک کەوتەی ئەو ئا جەوهەریە مەشیا شۆنەش بگنان تا بژناساش. پیرێ هۆرامانی بەرگی هەرەقەتینشان کەرد وەرو ویرو خیاڵی و ئاشکرا سەڵاشان دا.
ســەراو چون هــەوڵی مەسکەن چون پاوە …. ماچـــی بەهەشتەن بە ڕوی دنـــیاوە
ســەراو چون هەوڵی مەیـــذان بەهەشتەن …. ئیسە کۆیمەکاڵ جاگەی گوڵ گەشتەن
کەم کەرە خەیاڵ بەهەشتت دوورەن، بەهەشت ئانەنە حەی و حزورەن.
یاوای بە چلە پۆپەو بەهەشتی دور نیەن، ئانە ئارەزوو، وەرم باوەڕ، و زکرو تەلیلەش پەی پەنە یاوای مەکەری ناچێ دور مەلۆ. بەهەشتو خودای گرد یاگێ نا خزمەتەنە، چەمێ کەرۆ.
یاوای بە بەهەشتی بە چەمێ دڵێ بمسە، نەک بە مێزەرەی زەردبینای، وێنمانای، وێ هۆرکێشای،غەیبەتو ئێد وئەوی، وێ بەزانا ئەژناسای و خەڵک بە گێلو نەزان، بە فەخر زانای خزمەتکاری زاڵمان پەی زەرەر یاونای بە هامساو بەرهامسای هام ڕەگەز و هامفەرد)ی. ویر شیەی جەوهەری زاتی پیران پەروەردە کەردە، زەبونی نمانای پەی جیفەو دنیای، نۆکەری و لارە ملی دەسەڵاتە لاوە ئامە کان. دژمەنێ ئایین، زوان و ئاوو خال و سەرفرازی وێت، ئینە نزیک کەوتەی ئەو بەهەشتی پەی کەسی نمەوزان سەرو بەرەی ئەوە کریای.
پیرێ ئێمە شۆنەو گەورەیی، و وێبەزل زانی وێشان نەکەوتێ،. شۆنەو گەورەیی لەزەتو وەشەویسی یانی زاتی هەرە موارەک وپیرۆزی شان گرتە. ئا زاتە کە یۆ دڵی مەکەرۆ بە ئاینە و یۆتر دیەی، یۆتر فام کەردەی ووەشەویسی.
هامسا ورەتەی، ون متەی همسا، هام ڕەگەز و هام دین. قین وغەرەز پەروەری، دەس درێژی، بەخێڵیو دیسان بە ئارەزو نەیاری حاکمی قەتڵ کەردەی هامسا و هاوماڵی.
ئی ڕاو ڕچە تاوسەر کەسش باڵا پەنە نەکەردەن. دماڕۆی تال، هۆرداریایی لێ تاریکایی فرەتەر بەرهەمش بیەن.
پیرێ هۆرامان لەشو هامساکانشان نە کەرد بە پلە کانێ هۆروەسەی، پۆس ومەقامی بێ کەرامەتی، مزگیشان نە کەرد بە یاگێ وێنمانای و خەڵک خڵەتنای. ئا جەوهەرە زاتوکەسایەتیەکانش خڵەتنان شەیتانە دەسەڵاتی وێ زاڵ کەرەن.
باڵا دەس لەو پیرە باوەڕدارەکانۆ هەر یۆ، هەر یۆن. ئا یۆ نەها دەرونو گرد تاکێوەنە. ئەر فامش کەرد ئیتر پەنە واز نمەزانۆ سجدە پەی هیچ مل هوڕ و دەسەڵاتێ لارەڕای بەرۆ.
٤٥ ساڵێ چی وەڵتەر هۆرامان ــ پاوە وێش رتووشو کارەساتێکەرد کە ساڕێژ کەردەی مەرگەساتەخلۆکیاکانش لەتمەی گەرەش ئەو ویری هۆرامی پیرە بڵێمەتەمکانمان دا. نەک پەی مەڕدەی کەرامەت موارەکیشان بەڵ پەی کرداری پێچوانەی.
وەختش یاوان هۆشی بێهۆش کریامان گێڵۆوە سەرو ڕچەی پیرۆزی وەڵینیمان. نویسەر یۆ چا کەسانە مەشماریۆ چی ٤٥ ساڵە بیەردەنە دەرەنوو کریاو دەسو هیچ دەسەڵاتێ ملهوڕی نەویەن، ئیلا نەزانمکاری وێمانەی. هامسا(ئۆسا. ص.) کە دوێ جارێ مەلۆ لێبەرەو یانە هامسا هەزاران ساڵە خەموەرەکەیش تا پەی دڵوەشی قۆرەتی تازەی قۆڵ بەسش کەرۆ.
ڕەفێقە گیانی گیانیەکەش( ئەنو.. ب) هۆرمەکوۆ سەرو یانەیش تا کەلوپەلەکەش دیماو دیم کەرۆ بەشکەم چێوەی دڵوەش کەر پەی بارەقەڵاو ملهۆڕی دەس بووزۆ. هامسۆفیە پەڕ دەعایە دینداریەکەو سۆفی جافری( حەس.. پاڵا) جەمو فەرماندارینە پەی دڵوەشی ملهوڕی تازەی ڕەوش مەکەرۆنە ماچۆ ” با جارێ ئینەشانە کێشم داری!!
پەرسەکێ ئانەن. ئینە کام خێرەش پەی دین و برایەتی پارێزی جیا جە خزمەتکاری هیچوپووچی چۆ خیزیا؟
دیسان بە پیماو گرد مەرارەتی تووش کریای مۆچیاری پیران فێرش کەردان قین وقارم ئەو کەسێ چا تۆرەمە هۆرداریانە ڕای لارەشان گرتەوەر چۆ نەخیزیۆ.
گەردەنشان ئازا بۆ هەزار جاڕێ. وێچم بە شاهێذ مەگیرو تاوێنێ ئاسانیەو جما لارەکەو ئاذیشان کەرونۆ بەڵام ڕۆحیانەتو سۆفی جافر)ی؛ فەرماواش :”هەینە لار جـمای مەکەرۆت هامشانو لارهەنگامەکان.”
وەشڵەی نەسڵەکی ئارۆی فێرێ بیەبان جارێ تەر کەسشان هەڵمەتەو کوشتەی؛ هامشانو ساڵەو ١٣٥٨ ڕەعنا خانمە، جافری عەزیزی، یۆسف کەریمزاذە، حەبیب چراغی، حسین شیانی، عەبدولوەهاب و… قۆڵ بەس کەردەی جوانی تازە پەنە یاوا عێماد ناسری بە دەسی (مەجیذ ) نامی، بیەبۆ بە دەرسێ ویر نەشیە. ئا ڕچە سەربەرزی وەڵینمان سێوەرو نامێ پیرەپاک سرشتەکان بیەن پەی گێڵنۆوە.
[1] سەربوردەو شەمس و مەولانای ”ملت عشق”
[1] .وەنەن هێماو پاڕێزگاری خەڵکی جە توڕەیی سرۆشتی . ئەساطیر ایران باستان
[1] شاهۆ ( ئەشاوەهو) هێما پەی نەمری، هێماو سەربەرزی، خەمناک کەوتەن. ئەیرو ئاتەشگای بێ گڕو تین بیەن، وێمـێر ( ئێمیریا = خوالەی زێڕ هیشتار دڵ قایم بە ئەوەگێڵای هۆرگێڵای شەوکەت و کەرامەتی وەڵینەن. ماکوان( ما هێماو یاساو قانون) بانگەوازشەن پەی لقەکانیتریش، با بلدێ پیری خەمێ شاهۆی)وە ، تەنیاش مازدێ.
سدێق بابایی
2025/07/13