لە کایە سیاسییە هەستیارەکاندا، ئەو شوێنەی شوناسی نەتەوەیی و دەسەڵات بەیەک دەگەن، زمان هەرگیز بێلایەن نییە. زۆرجار لێدوانی سەرکردە سیاسییەکان و ڕۆشنبیران لە بێژینگی ئایدیۆلۆژیاوە دەگوزەرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی لێکدانەوەی هەڵە و چەواشەکردنی مەبەستە سەرەکییەکە.
قارە
یەکێک لەو نموونە بەرچاوانە، وتەیەکی دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملووە کە زۆرجار دەگوترێتەوە: «ڕێگە نادەین کەس خۆی لە ئێمە بە ئێرانیتر بزانێت». ئەم دەربڕینە لە هەندێک ناوەنددا وەک نیشانەی پشتیوانی لە تەواویی خاکی ئێران، یان وەک ڕەتکردنەوەی داخوازیی سەربەخۆیی کورد لێکدراوەتەوە.
بەڵام شیکارییەکی ورد بۆ فەلسەفەی سیاسیی دکتۆر قاسملوو، بەتایبەت وەک ئەوەی لە کتێبی”ئازادی لە هزر و ڕامانی قاسملوودا” خراوەتەڕوو، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەم لێدوانە لە ڕاستیدا ڕەخنەیەک بووە لە باڵادەستیی نەتەوەیی و بەرگریکردن بووە لە یەکسانی لە چوارچێوەی دەوڵەتێکدا کە بە شێوەیەکی سیستماتیک جیاکاریی بەرامبەر بە کورد کردووە.
زەمینەی مێژوویی و سیاسی:
بۆ تێگەیشتن لە لێدوانەکەی دکتۆر قاسملوو، دەبێ هەلومەرجە مێژووییەکە ڕەچاو بکرێت. لە سەدەی بیستەمدا، ئێران خاوەن دەسەڵاتێکی ناوەندگەرای بەهێز بوو کە سیاسەتێکی نەتەوەیی وەهای پەیڕەو دەکرد کە نەتەوە نافارسەکانی پەراوێز دەخست. کورد و کەمینە نەتەوەییەکانی دیکە، دوچاری هەڵاواردنی زمانەوانی، کولتووری و سیاسی ببوونەوە. دەوڵەت بە تێڕوانینێکی بەرتەسک پێناسەی «ئێرانیبوون»ی دەکرد و تەنیا کولتوور و زمانی فارسیی وەک پێوەر دادەنا.
دکتۆرقاسملوو وەک ڕێبەری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، ڕێبازێکی سیاسیی گەشەپێدا کە بانگەشەی بۆ دیموکراسی، خودموختاری، فیدراڵیزم و مافە نەتەوەییەکان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نوێدا دەکرد. ئەو بە واتا باوەکەی تەنیا جیاخوازێکی سادە نەبوو، بەڵکو بیرداڕێژەر، بوو کە هەوڵیدا مۆدێلێک دابڕێژێت تا هەموو نەتەوە جیاوازەکان لەسەر بنەمای یەکسانی پێکەوە بژین.
لەم سۆنگەیەوە دەبێت لەو لێدوانەی تێبگەین؛ کاتێک دەڵێت نابێت کەس خۆی لە کورد بە «ئێرانیتر» بزانێت، خەریکی بەرەنگاربوونەوەی ناسیۆنالیزمێکی باڵادەستە کە نەتەوەکانی دیکە وەلا دەنێت.
چوارچێوەی تیۆری: شوناسی نەتەوەیی و باڵادەستی:
ئەم وتەیەی دکتۆر قاسملوو دەکرێ لە ڕێگەی تیۆرییەکانی ناسیۆنالیزم و پلەبەندیی نەتەوەییەوە شی بکرێتەوە. بەپێی توێژینەوە نوێیەکانی ناسیۆنالیزم، شوناسی نەتەوەیی زۆرجار ئامرازێکی دەسەڵاتە. نەک هەر لە ڕووی کولتووری، بەڵکو لە ڕووی سیاسیشەوە وەها پێناسە دەکرێت کە هەندێک گرووپ مافی ئەوەیان هەبێت بڕیار بدەن ”نەتەوە” چییە و کێیە.
لە دۆخی ئێراندا، «زیاتر ئێرانیبوون» تەنیا بە واتای ڕەسەنایەتیی کولتووری نەدەهات، بەڵکو شەرعییەتی سیاسیشی لەپشت بوو. بۆیە لێدوانەکەی دکتۆر قاسملوو دەکرێ وەک تێکشکاندنی ئەم پلەبەندییە ببینرێت. ئەو بنەمای ئەو بیرۆکەیە دەخاتە ژێر پرسیارەوە کە گوایە هەندێک هاووڵاتی مافی پێناسەکردنی نەتەوەیان زیاترە لە هەندێکی تر. ئەمە نەک بەرگری لە دەوڵەت بەم شێوەیەی ئێستای، بەڵکو ڕەخنەیەکی توندە لە پێکهاتە نایەکسانەکەی.
بەڕاستی قاسملوو چی گوت؟
خوێندنەوەی وردی ”ئازادی لە هزری قاسملوودا” دەریدەخات کە فەلسەفەی سیاسیی ئەو لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی ڕاوەستاوە:
١. یەکسانیی نیشتمانی.
٢. نوێنەرایەتیی دیموکراتییانە.
٣. بەرەنگاربوونەوەی باڵادەستی (هەژموون)
ئەو لێدوانەی سەبارەت بە «زیاتر ئێرانیبوون» ڕاستەوخۆ بەم پرەنسیپانەوە بەستراوەتەوە. ئەمە شێوازێکی ئاخاوتنی لێهاتووانەیە بۆ ئەوەی بڵێت: کورد هاووڵاتیی پلە دوو نییە. ئەو ناڵێت کورد تەنیا شوناسی ئێرانی هەڵگرتووە، بەڵکو دەڵێت ئەگەر دەوڵەت داوای شوناسێکی هاوبەش دەکات، دەبێت کوردیش وەک هەڵگرێکی یەکسانی ئەو شوناسە بناسێنێت، نەک وەک پاشکۆ.
هۆکارەکانی چەوت سیاسەتی تێنەگەیشتن:
بۆچی ئەم لێدوانە بە هەڵە لێکدراوەتەوە؟
١. دابڕاندن لێکدانەوەی بێ کۆنتێکست: زۆرجار ئەم ڕستەیە بە تەنیا و بەبێ ئاماژەدان بە بارودۆخە سیاسییەکە بەکاردێت، ئەمەش وا دەکات مانایەکی جیاواز لە مەبەستی سەرەکیی خۆی وەربگرێت.
٢. قۆستنەوەی ئایدیۆلۆژی: ناسیۆنالیستە باڵادەستەکان بەرژەوەندییان لەوەدایە سەرکردەکانی کورد وەک لایەنگری دەوڵەتی ناوەندی وێنا بکەن، تەنانەت ئەگەر لە ڕاستیشدا ڕەخنەگر بن.
٣. سادەکردنەوەی زمانەوانی: وەرگێڕان و سادەکردنەوەی لێدوانە سیاسییە ئاڵۆزەکان، زۆرجار وردەکارییە واتاییەکان لەناو دەبات.
بەڵگەی کردەیی: ڕەفتاری سیاسیی دکتۆر قاسملوو:
بۆ تێگەیشتن لە مەبەستی ڕاستەقینەی، دەبێ سەیری کردەوەکانیشی بکەین. دکتۆر قاسملوو دوای شۆڕشی ١٩٧٩، لە دانوستانەکاندا داوای ئۆتۆنۆمیی بۆ کوردستان دەکرد، کە پێکهاتبوو لە:
– بە ڕەسمی ناسینی زمانی کوردی لە خوێندن و فەرمانگەکاندا.
– خودموختاریی هەرێمی.
– نوێنەرایەتیی دیموکراتییانە.
ئەم داواکارییانە نیشان دەدەن کە ئەو بەدوای داڕشتنەوەی بنەڕەتیی دەوڵەتدا بووە. تیرۆرکردنی قاسملوو لە ڤیەننا (١٩٨٩) لە کاتی دانوستان لەگەڵ نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی، باشترین بەڵگەیە کە دەوڵەت ئەو وەک هەڕەشەیەکی جدی دەبینی، نەک وەک کەسێکی ”دڵسۆز” بەو مانایەی ناسیۆنالیستەکان دەیانەوێت.
کۆتایی:
قسەکەی دکتۆر قاسملوو سەبارەت بەوەی «نابێ کەس خۆی لە کورد بە ئێرانیتر بزانێت»، بە هیچ جۆرێک بە واتای پشتیوانیکردن لە سیستەمی سیاسیی ئێران یان دەستبەرداربوون لە مافە نەتەوەییەکان نییە. بەپێچەوانەوە، ئەمە گژداچوونەوەی ئەو عەقڵیەتەیە کە پێی وایە نەتەوەیەک یان زمانێک لە هیی تریان ”ڕەسەنتر” یان ”سەرووترە”.
دکتۆرقاسملوو بیرمەندێک بوو کە خەباتی بۆ دەوڵەتێکی دیموکرات و گشتگیر دەکرد، کە تێیدا هەموو نەتەوەکان خاوەن مافی یەکسان بن. کورتکردنەوەی لێدوانەکەی بۆ دەربڕینی سۆز بۆ دەوڵەت، نەک هەر نادروستە، بەڵکو شێواندنی مێژوو و میراتی سیاسیی ئەو سەرکردەیەیە ”دکتۆرقاسملوو”. لەم سەردەمەدا کە جارێکی تر پرسی شوناس و مافی دیاریکردنی چارەنووس گەرم بووەتەوە، گەڕانەوە بۆ مانا ڕاستەقینەکانی ئەم جۆرە لێدوانانە ئەرکێکی مێژوویی و ئەکادیمییە.