داعش لە نێوان ناوەوە‌و دەرەوەی ئیسلامدا، موحسین ئەدیب

رەخنە لە نێوان وتن ‌و نەوتندا

رەخنە، ئەگەرچی كایەیەكە بۆ خوێندنەوەی دیاردە‌و بیرەكان، بۆ جیاكردنەوەی شتەكان لە یەكتر،

واتە ئەبێت رەخنە توانای ئەوەمان پێببەخشێت جیاوازی نێوان شتەكان ببینین، بەم مانایە رەخنە پڕۆسەیەكە بەتەنها توانای هەڵسەنگاندنی شتەكانمان پێنابەخشێت، بەڵكو بەشدارییەكی جۆریش دەكات لەبەرهەمهێنانی مەعریفەدا، بێگومان ئەگەر ئەركێكیی تەقلیدیش بۆ رەخنە بەڕەوا ببێین، ئەوا بریتییە لە دەسنیشانكردن‌و وردكردنەوە‌و توێتوێكردن‌و دواجار تێپەڕاندنی ئەوەی كە هەیە. بەڵام گرفتی گەورە ئەوەیە كە خودی (رەخنە) خۆی لەقەیراندابێت، بەو مانایەی نە توانای وردكردنەوە، نەتوانای بەرهەمهێنانی مەعریفەی هەبێت.

ئەگەرچی رەخنەكردنی جدی لای ئێمە، وەك پێویست بوونی نییە‌و خۆی نەسەپاندوە، بۆیە نەمانتوانیوە وەك پێویست كایەكان رەخنەبكەین‌و بەرچاوڕوونی ببەخشینە دەوربەر. هاوكات گەر جۆرێك لەرەخنەش بوونی هەبێت، ئەوا گرفتی گەورەی ئەوەیە، یان كایەیەك بەهیچ شێوەیەك رەخنە ناكات، یان كە رەخنەشیكرد ئەوا زۆر گشتی‌و رەها دەیخوێنێتەوە.

بێگومان بەمەبەست (رەخنە نەكردن) دەخەمە ریزی (رەخنەكردن)ەوە، چونكە وەك چۆن غیابی رەخنە‌و خوێندنەوەی رەخنەییانە، بریتییە لەبێدەگییەكی كوشندە‌و هیچمان پێناڵێت، بوون‌و زیندوویی میللەتێك دەخاتە ژێر پرسیارەوە. بەهەمان شێوەش، رەخنەی گشتیش هیچ نییە جگە لەدیوێكی دیكەی رەخنە نەكردن، چونكە ئەم جۆرە لەرەخنەكردنیش، ئەگەر چی لە رووكەشدا بریتییە لەدەنگە دەنگ‌و غەڵبەغەڵبێك، بەڵام لەجەوهەردا قڕوكپییەكی قووڵە، بەئەندازەی گشتی بوونی، توانای وتنی هیچ شتێكی تایبەتی نییە، واتە بێدەنگەییەكە لەبێدەنگی بێدەنگتر.

داعش لەناو ئیسلام، داعش لە دەرەوەی ئیسلام

لەدوای ئەوەی داعش(دەوڵەتی ئیسلامی لەعێراق‌و شام)، لەچەند مانگی رابردودا، ئامادەگییەكی بەهێزی لەعێراقدا پەیدا كرد، لەو روەشەوە، كە دالی (ئیسلام) دێتە ناوەوە، داعش‌و بەنێو داعشیشدا ئیسلام وەك ئاین، لەدوو ئاڕاستەوە یان لەدوو روانگەی تەواو دژبەیەكەوە رەخنە دەكرێن:

ئاڕاستەی یەكەم: كە زیاتر ئیسلامییەكان بەسیاسی‌و ناسیاسییانەوە نوێنەرایەتی دەكەن، رایان وایە كە داعش‌و داعشیزم لەئاینی ئیسلامەوە دوورن‌و هیچ پەیوەندییەكیان بەئیسلامەوە نییە، زۆرجار بە گومڕا‌و ئەگەر زۆر خاتریشیان بگرن بەخەواریج(پێشتر لەوتارێكدا خاڵە جەوهەرییە جیاوازەكانی نێوان داعش‌و خەواریجمان رونكردەوە، لەسەر ئەوەش وەستاین بۆچی سەلەفەییەكان داعش‌و خەواریج وەك یەك دەبینن) لەقەڵەمیان دەدەن‌و هەندێكیش پێیان وایە ئەمانە كافرن‌و بەكرێگیراوی ئەمریكا‌و ئیسرائیلن.

ئاڕاستەی دووەم: كە زیاتر چەپە ئایدۆلۆژیستەكان‌و چەپ مەشرەبەكان‌و ئەوانەی لەدەرەوەی كایەی ئایندا خۆیان دەبیننەوە، هەم وەك بڕواو هەمیش وەك مومارەسە نوێنەرایەتی دەكەن. پێیان وایە ئەمەی داعش دەیكات، هیچ نییە جگە لەتەرجەمەكردنێكی ئەمانەتپارێزانەی خودی ئیسلام، ئیسلام دواجار ئەم جۆرە لەدەسەڵات‌و فەرمانڕەوایی بەرهەمدەهێنێت‌و بەرهەم هێناوە، بەكورتی ئیسلام یەكسانە بەداعش‌و داعش یەكسانە بەئیسلام، بۆیە ناشێت چاوەڕێی وێنەیەك بین لەئیسلام، جوانتر بێت لەوێنەی داعش.

ئەگەرچی ئەم دوو ئاڕاستەیە‌و ئەم دووجۆرە لەرەخنەكردن(یەكەمیان لەداعش‌و دووەمیان لەئیسلام) لەرووكەشدا زۆر جیاوازن، بەڵام لەراستیدا لەزۆر روەوە لەیەكدەچن‌و دەشێت بەدوو دیوی دراوێك تەماشایان بكەین.

 خاڵە هاوبەشەكانی ئەم دوو ئاڕاستەیە:

1.    هەردوكیان، دوو ئاڕاستەی كۆن‌و سواو ‌و دوبارەن‌و لەبیرنەكردنەوەیەكی كوشندەوە دێن، توانای ئەوەیان نییە هیچ بڵێن لەسەر ئەوەی پێیدەورێت داعش‌و داعشیزم.

2.    هەردوكیان، خاڵین لە پڕۆسەی وردكردنەوە، واتە وردكردنەوە‌و توێكردنی جەستەی داعشیزم، لەكاتێكدا یەكێك لەكۆڵەكە سەرەكییەكانی رەخنە‌و خوێندنەوەی رەخنەییانە، بریتییە لەشیتەڵكردنەوە‌و وردكردنەوەی شتەكان.

3.    زاڵی جۆرێك لەتەممەڵی، زمانحاڵانی ئەم دوو ئاڕاستەیە، نوێنەرایەتی دوو گروپی تەممەڵ دەكەن، یەكەمیان بەوەی هیچ پەیوەندییەك لەنێوان داعش‌و ئیسلامدا نابینێت، ئامادە نییە خۆی هیلاك بكات‌و جۆری ئەم پەیوەندیە بدۆزێتەوە، لانی كەم پێمان بڵێت لەكوێدا پەتی داعش بەئیسلامەوە گرێدراوە‌و لەكوێدا لێكدەبچڕێن. دوەمیشیان رستەیەكی ئامادە‌و سادەیە‌و ئامادە نییە هیچ ئیسلامێك ببینێت، جگەلە ئیسلامەكەی داعش، لەراستیشدا مەسەلەكە ئەوەیە، ئەوانە نە داعشیان ناسیوە، نەئیسلام.

4.    نائامادەیی زانستی بوون‌و بابەتی بوون، هەردوو ئاڕاستەكە لانی كەمی بابەتیبوون‌و زانستیبوون تێیاندا نائامادەیە، بەجۆرێك یەكەمیان، نە ئامادەیە دالی ئیسلام لە ناوی دەوڵەتەكەی داعشدا بخوێنێتەوە، نە هەموو ئەو ئایەت‌و حەدیسانەش دەبینێت كە داعشیەكان لەهۆشیارییەكی تایبەتەوە، بۆ هەموو جوڵە‌و كار‌و كردەوە‌و وەرگرتنی هەڵویستەكانیان دەیانهێننەوە. ئاڕاستەی دووەمیش ناتوانێت جیاوازی بكات لەنێوان ئیسلامێكی نیمچە دوورگەی عەرەبی‌و ئیسلامێكی چەند هەزار كەسی تەمەن سی ساڵ، لەگەڵ  ئیسلامێكدا كە تەمەنی زیاتر لە 1400 ساڵە‌و ‌و زیاتر لەملیارێك دواكەوتەی هەیە‌و لەكۆی گۆی زەویدا بڵاوبوونەتەوە.

5.    ئەم دوو ئاڕاستەیە هەردووكیان، وەك یەك شەرعیەت دەدەن بەسیاسی بوونی ئیسلام‌و دەوڵەتی ئیسلامی بەڕەوا دەبینن، یەكەمیان بەوەی پێی وایە ئەگەر ئەوان دەسەڵاتیان بەدەست بێت، ئەوا وێنەیەكی جوانی ئیسلام پیشاندەدەن. دووەمیشیان شەرعیەت بەدەوڵەتی دینی دەدات، بەڵام پێی وایە كە دەوڵەتێكی ناشیرین‌و دڕندەیە، لەجەوهەردا ئەم دوو بینشە هەردوكیان لە رەهەندێكەوە دێن كە بڕوایان بەئاوێتەیی ئاین‌و دەوڵەت هەیە.

6.    هەردوو ئاڕاستەكە مامەڵە لەگەڵ ئیسلامێكی بان مێژووییدا دەكەن(ئەمە هەمان روانینی سەلەفییەتە بۆ ئیسلام‌و خەتەرناكترین روانینە): ئاڕاستەی دووەم كە داعش وەك وێنەی راستەقینەی جەوهەری ئیسلام دەبینێت، پێشی وایە داعش‌و هاوشێوەكانی تاكە نوێنەری راستەقینەی ئیسلامن، وەك ئاڕاستەی یەكەم، ئیسلام لە لەدەرەوەی مێژوودا دەبینێت، ناشێت ئیسلامێك كە زیاتر لە14 سەدە تەمەنییەتی‌و لەو مێژووە دورودرێژەشدا زیاتر لەسەدان فۆرمی وەرگرتوە، سەدان مەزهەب‌و تێزی جۆراوجۆری بەرهەمهێناوە، یەك جۆری ببینین، دەبێت دان بەوەدا بنێین، ئیسلام لەناو مێژوودایە، بەگوزەریشی بەناو مێژوودا چەندین بەرگی گۆڕیوەو شوناسی جیاوازی لەجوگرافیا جیاوازەكان‌و سەردەمە جیاوازەكاندا وەرگرتوە، ئەم ئاڕاستەیە هێشتا ئەوە نابینێت، ئََێستا ئیسلام ئاینی زیاتر لەملیارێك مرۆڤە، ئەم مرۆڤانەش سەر بەچەندین نەتەوەی جیاواز‌و هەڵگری زمانی جیاوازن، ئینتیمایان بۆ چەندین كلتور‌و بیركردنەوەو ژیاری جیاواز هەیە، دەشێت هەندێك وێنەی ئیسلاممان قەبوڵبێت‌و هەندێكیشی رەتكەینەوە، بەڵام هەرگیز ناشێت ئیسلام لەدەرەوەی مێژوودا ببینین.

بەمپێیە‌و لەمخاڵە هاوبەشانەی ئەم دوو ئاڕاستەیەوە لەوەش دەگەین، ئەگەرچی ئەم دوو ئاڕاستەیە پێیان وایە دووئاڕاستەی تەواو جیاوازن، بەڵام لەراستیدا زۆر لێكدەچن، هەربۆیەش، هەر دوكیان وەك یەك، ئەگەرچی پێیان وایە هەموو شتێكیان وتوە، بەڵام هیچیان نەوتوە، نەلەسەر داعشیزم‌و نە لەسەر ئیسلامیش.

خاڵە جیاوازەكانی ئەم دوو ئاڕاستەیە:

ئاڕاستەی یەكەم:

بۆ ئەوەی تێزەكەمان رونتربكەینەوە، پێویستیمان بە روونكردنەوەی خاڵە جیاكەرەوەكانی ئەم دوو ئاڕاستەیەش هەیە.

سەبارەت بە ئاڕاستەی یەكەم كە پێی وایە ئەمانە دوورن لەئیسلامەوەو هەندێكیكیش هەر پێیان وایە ئەمانە فڕیان بەئیسلامەوە نییە، لێرەشەوە ئیدی پرسی تەكفیركردنیان‌و بەگومڕا‌و بەخەواریج لەقەڵەمدانیان زۆر ئاسان دەبێت، لێرەوە بۆ تیشكخستنە سەر مەترسیداری ئەم جۆرە لەبینش بۆ داعشیزم ئاماژە بەم خاڵانەی خوارەوە دەكەین، وەك ئەدگارە سەرەكییەكانی ئەم ئاڕاستەیە:

•    نەبینینی هۆشیاری داعشییەكان: ئەم ئاڕاستەیە تا ئەوپەڕی نالۆژیكییە، بەجۆرێك داعش‌و داعشییەكان بەخەڵكانێكی خاوەن هۆشیاری نابینێت، لەكاتێكدا پێچەوانەی ئەمە راستە، چونكە لۆژیكی نییە، هێزێك هەر لەخۆیەوە بێ ئامادەگی هۆشیاری، ناوی دەوڵەتەكەی بنێت ئیسلامی، بۆ هەموو ئەوەی ئەنجامی دەدات، ئەو هەڵوێستانەی وەریان دەگرێت چەندین ئایەت‌و حەدیس وەك بەڵگە ریزدەكات، واتە ئەوەی دەیكەن‌و ئەوەی نایكەن دەیبەستنەوە بە تیكستە دینیەكانەوە، بۆیە هەرگیز لۆژیكی نییە، پێمان وابێت ئەمانە پەیوەندیان بەئیسلامەوە نییە.

•    توندڕەوی ئیسلامی میانەڕەو!: ئەگەرچی زۆرێك لەزمان حاڵانی ئەم ئاڕاستەیە خۆیان بە ئیسلامی‌و موسوڵمانی (میانەڕەو) لەقەڵەمدەدەن‌و بەمجۆرە رەخنەیەشیان لەداعش، دەیانەوێت میانەڕەوبوونی خۆیان تۆختربكەنەوە، بەڵام لەراستیدا زمانی بەكافربینین‌و بەلەدیندرچوویی گروپەكان هیچ نییە لەلۆژیك‌و زمانی راستەقینەی داعش‌و داعشیزم(*)، بۆیە پەنابردن بۆ ئەم جۆرە زمانە تەسلیمبوونە بەلۆژیكی بەرامبەر، یاریكردنە لەمەیدانی ئەویتردا، هەر كاتێكیش لەمەیدانی بەرامبەردا گەمەت كرد‌و هەمان زمان‌و یاسای ئەوت جێبەجێكرد، مانای ئەوەیە بەر لەراگەیاندنی ئەنجامی گەمەكە دۆڕاوی. لەمەش مەترسیدارتر ئەم جۆرە بیشنە ئەوەشی لەدووتوێی خۆیدا هەڵگرتوە مادام ئەویتر بەكافر‌و گومڕا لەقەڵەمدەدات، یانی ئەوەی خۆی بەگروپی سەرفراز(الفرقە الناجیە) لەقەڵەمدەدات، لەكاتێكدا یەكێك لەو بیرۆكە مەترسیدارانەی داعش‌و داعشییەكانی بەم دەردە بردوە، بینینی خۆیانە وەك گروپی سەرفراز!، لێرەوە ئەم جۆرە بینینە نەك تۆمەتی توندڕەوبوونیان لێوەرناگرێتەوە، بەڵكو توندڕەوبوونیان دەسەلمێنێت.

•    نائامادەگی بوێری: لەجۆری بۆچوونی ئەم ئاڕاستەیەدا بوێری بوونی نییە، واتە نایەوێت دەست بخاتە سەربرینەكە، موراجەعەیەكی ریشەیی بۆ میتۆد‌و بیركردنەوە‌و ئەدەبیاتی خۆی بكات، ناوێرێت دەست بۆ رەهەندە ئاینی‌و فیكرییەكانی داعش بەرێت، راڤەیەكی دی بۆ دەقەكان بكات، توانای ئەوەی نییە دەستكاری پێگەی دەقەكان‌و پەیوەندی نێوان دەق‌و مێژوو، نێوان بەداوەت‌و ئیسلام‌و نێوان ئیسلام‌و دەسەڵات بكات، بۆیە زۆرسانا دێت‌و بەناوی موقەدەسەوە ناو لەنەیارەكانی دەنێت‌و لەناو مەنزومەی مەوروسی دینیدا ئەوانی دی بەكافر‌و لەئایندەرچوو بەكرێگیراو دەناسێنێت.

•    كێشەی ئەم ئاڕاستەیە ئەوەیە نایەوێت دان بەو حەقیەقەتە تاڵەدا بنێت كە تیرۆر وزە‌و خۆراك لەئاینەوە وەردەگرێت، یەكێكە لەسەرچاوە زەنگینەكانی تیرۆر‌و توندوتیژی، ئەم دانپێدانانە زۆر گرنگ‌و جیاكەرەوەیە، ئەم جۆرە لەئیسلام‌و موسوڵمانی(میانەڕەو) وەك ئەوەی كاردیناڵ راتسنغر(كەدواتر دەبێتە پاپا بندكتی شانزەهەمی ڤاتیكان) لەمانگی كانونی دوەمی ساڵی 2004 لەدیالۆگێكیدا لەگەڵ هابرماس‌و جیهاندا دانی بەوەدانا ئاینیش وەك عەقڵ لەتەنگەژەدایە، ئەو ووتی:”چەندین نەخۆشی خەتەرناك بەرۆكی ئاینیان گرتوە”‌و بەدیاریكراوی لەبڵاوبونەوەی تیرۆردا بەرجەستە دەبێت‌و لەسەر دەمارگیری ئاینی خۆی دەژێنێت‌و سەرچاوە دەگرێت( ).

ئاڕاستەی دووەم:

هەرچی سەبارەت بەزەقترین ئەدگاری ئاڕاستەی دووەمە، پێویستە تیشكی بخەینە سەر دوو خاڵی جەوهەرییە:

یەكەم: ناواقیعی بوون‌و ناعەمەلی بوون: گریمان زمانحاڵەكانی ئەم ئاڕاستەیە، بۆچوونەكەیان تەواو راستە، بەڵام لەراستیدا بۆچوونێكی تەواو ناواقیعی‌و نا عەمەلییە، لەبەر ساناترین هۆكار، ئیسلام وەك ئاین‌و وەك مومارەسەش زیاتر لەچواردە سەدەیە هەیە، سەبارەت بەئێمەش لانی كەم 1200 ساڵە ئاینمانە‌و تێكەڵاوی كۆی كایەكانی ژیانی كوردەواری بووە، بەم رەخنە شمولییە، ناتوانین ئەلفێكی بەرامبەر بڵێین‌و لەمەیدانی كوردی بیكەینە دەرەوە، بەپێچەوانەوە دوورمان دەخاتەوە لەئەسڵی مەسەلەكە.

دووەم: مەترسی بۆ ئاشتی كۆمەڵایەتی: مەترسی ئەم بۆچوونە لەرەهەندە كۆمەڵایەتی‌و سیاسییەكەیدا بەرجەستەیە، لەو رەوە، مادام ئیسلام یانی داعش‌و داعش یانی ئیسلام، كەواتە وەك چۆن بۆمان رەوایە شەڕی داعشییەكان بكەین‌و تەفروتونایان بكەین، هەمان مافیشمان هەیە‌و بۆمان رەوایە شەڕی كۆی ئیسلامیەكان‌و موسوڵمانە مولتەزیمەكانیش بكەین، بەسۆفییەكانیشەوە!.

لێرەوە ئەو روانینە دەسلمێت، كە بەتەنها لەوەدا كێشەمان لەگەڵ ئەم ئاڕاستەیەدا نییە، كەلە بیرنەكردنەوەیەكی كوشندەوە دێت، بەڵكو زیاتر مەترسیەكەی لەوەدایە كە دێت، ئاشتی كۆمەلایەتی‌و پێكەوە ژیان‌و ئازادی رادەربڕین‌و دیالۆگ رووبەڕووی هەڕەشەیەكی گەورە دەكاتەوە، رێگا نادات ئەوەی هابرماس ناوی ناوە(بواری گشتی) هەناسە بدات.

سەرچاوە: لڤین پرێس