"an independent online kurdish website

رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، یەكێك لە گەورەترین و بە دەسەڵاتدارترین ڕێكخراوەكانی جیهانە، كە لە ئەنجامی دروست بوون و گەشەسەندنی پێوەندیی نێونەتەوەیی لە دەستپێكی سەدەی بیستمدا دامەزرا و بە هۆی گرینگی و تایبەتمەندییەكانی، بازنەی نفووز و دەسەڵاتەكانی بە تێپەڕینی زەمەن فراوانتر بوون.dara_natq12

بۆ یەكەمین جار جاڕنامەی ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان لە 26ی ژوئەنی ساڵی 1945، لە سانفرانسیسكۆ، لە كۆتایی كۆنفرانسی ئەو ڕێكخراوەیەدا، لە لایەن 51 وڵاتەوە پەسەند كرا و لە 24ی ئۆكتۆبەری هەمان ساڵ كەوتە بواری جێبەجێ كردنەوە. لەو كاتەوە تا ئێستا زیاتر لە 190 وڵاتی جیهان ئەم جاڕنامەیان واژۆ كردووە و بەڕێوەبردنی بەندەكانی ئەو جاڕنامەیە بە پێی عۆرف و یاسای نێونەتەوەیی پێویستە و دەبێ پراكتیزە بكرێن.

 
خۆێندنەوەیەكی واقعبینانە لە شێوازی ئیدارە كردن و پێكهاتە و چۆنیەتی چالاكییەكانی ئەو ڕێكخراوەیە، بە مەبەستی گەیشتن بە ئامانج و نێوەڕۆكی جاڕنامەی ئەو ڕێكخراوەیە، دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان پێویستی بە ڕیفۆرم و گۆرانكاریی بنەڕەتی هەیە. بە تایبەتی وڵاتانی زڵهێزی دوای شەڕی جیهانی دووهەم كە هەنووكە ئەندامی هەمیشەی شۆرایی ئەمنییەتی ئەو ڕێكخراوەن و مافی ڤێتۆ كردنیشان پێدراوە، بە پاوان و قۆرخ كردنی دەسەڵاتی ئەو ڕێكخراوەیە، دەركردنی هەر چەشنە بڕیار و بەڕێوەبردنی چاڵاكییەكانی دەبێ لە پێشدا لەخزمەت بەرژەوەندییەكانی ئەواندا بێت. بە جۆرێك كە هەنووكە بە بوونی ئەو هەموو كێشە و قەیرانە مرۆیی و ژینگەیی و ئابووری و …هتد، لە ئاست جیهان بە گشتیدا و بێ هەڵوێستی و بێ كاریگەر بوونی ئەم ڕێكخراوەیە لەهەمبەر چارەسەری گشت ئەو قەیرانانەدا، بە تەواوی ڕەوایی و پێكهاتەی ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانی بردووە ژێر پرسیار.


یەكێك لە بەندە بنەڕەتییەكانی ئەو جاڕنامەیە باس لە مافی چارەی خۆنوسین بۆ نەتەوە بندەستەكان دەكات. لە كاتێكدا بە دەیان نەتەوەی گەورە و بچووك و كەمە ئایینەییەكان لە ئاست جیهاندا، لە سەرەتاییترین مافەكانییان بێبەشن و بە مێتۆدگەلی جۆراوجۆر سەركوت دەكرێن. تەنیا لە وڵاتی ئێراندا 5 نەتەوەی بندەست و چەندین كەمە ئایینی هەن كە بە درێژایی چەند دەیەی ڕابردوو لە لایەن حكوومەتی ناوەندییەوە بە بەردەوامی دەچەوسێندرێنەوە و لە هەر چەشنە مافێكی نەتەوەیی و كولتووری خۆیان بێبەشن و ڕۆژانە لە لایەن دام و دەزگا ئەمنییەتییەكانی ڕێژیمەوە سەركوت دەكرێن و ساڵانە دەیان ڕاپۆرت سەبارەت بە پێشلكاریی مافی مرۆڤ و نەتەوە بندەستەكان لە ئێراندا بڵاو دەبێتەوە كەچی ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان هیچ دەور و هەنگاوێكی بە كردەوەی بۆ چارەسەری كێشەی نەتەوە بندەستەكان نەهاویشتووە. لە كاتێكدا پێشلكەرانی مافی مرۆڤ و سەركووتكارانی نەتەوە بندەستەكان و یەك لە وان وڵاتی ئێران، ئەندام و واژۆكەری جاڕنامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانن.


عەداڵەت و مافی یەكسان لە نێوان دەوڵەتان و نەتەوەكاندا، یەكێكی دیكە لە ئامانجەكانی جاڕنامەی ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانە. مخابن ئەم ڕێكخراوەیە نەتەنیا لە هەوڵدان بۆ دابین كردنی عەداڵەت و مافی یەكسان لە كۆمەڵگای نێونەتەوەییدا سەركەوتوو نەبووە، بەڵكوو لە پێكهاتەی ئەو ڕێكخراوەیەشدا ئەو عەداڵەتە ڕەچاو نەكراوە و گشت دەسەڵاتەكان بە مافی ڤێتۆوە لە پاوانی 5 وڵاتی زڵهێز و هەمیشەی شۆرایی ئەمنییەتی ئەو ڕێكخراوەیەدان كە هەر چەشنە هەڵوێستو بریارێك دەبێ لە خزمەت مەسلەحەت و بەرژەوەندی ئەواندا بێت.
گرینگترین و سەرەكیترین ئامانجی ئەو جاڕنامەیە، هاوكاریی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی ئاشتی و ئارامی و سەقامگیری جیهانی و پێشگرتن لە شەڕ و تیرۆر و كاڤڵكارییە. هەنووكە دەبینین كە بە هۆی شەڕ و ڕێژیمە دیكتاتۆرەكان و توند و تیژی گرووپە ڕادیكالەكانەوە، ڕۆژانە سەدان مرۆڤ دەبنە قوربانی و تراژیدیای مرۆڤی بەڕێوە دەچێت و بە ملیۆنان ئینسان ئاوارە دەبن. هێندێك لە ئەندام و واژۆكەرانی ئەو جاڕنامەیە و بە تایبەتی وڵاتی ئێران بۆتە سەرچاوەی ئاژاوە و تیرۆرو و تێكدانی ئاسایشی و ئەڤلەهی ناوچەیی و جیهانی و هەوڵی بەدەست خستنی چەكی ناوەكی دەدات. لەو پێوەندییەدا ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕوڵی بە كڕدەوە و پێویستی نەبووە و یەكڵاكردنەوەی هاوكێشە سیاسییەكان و ئاشتی و سەقامگیری جیهانی گرێدراوی بڕیار و بەرژەوەندی وڵاتانی زڵهێزی جیهانە.


یەكێكی دیكە لە گرفت و كێشەكانی ئەو ڕێكخراوەیە كە بۆتە هۆی پێشڵكردنی جاڕنامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، كەڵكئاژۆ كردن لە مافی ڤێتۆ لە لایەن 5 ئەندامی هەمیشەیی شۆرای ئەمنییەتە كە بۆتە هۆكار و ئاستەنگی سەڕەكی پێشڤەچوون و پراكتیزە كردنی جاڕنامەی ئەو ڕێكخراوەیە. بە پێی مادەی 27ی جاڕنامە، هەر چەشنە بریارێكی شۆرای ئەمنییەت، لە بواری ئیداری و بەڕێوەبەریدا، پێویستی بە پەسەند و ڕەزامەندی هەر 5 ئەندامی هەمیشەیی هەیە. هەر بۆیە ئەندامانی هەمیشەی بەرەنگاری هەر چەشنە بڕیار و هەڵوێستەك دەبنەوە كە بە دژی بەرژەوەندی ئەوان و هاوپەیمانەكانیان بێت.


دوای شەڕی جیهانیی دووهەم، سیستەمی پێشنیاری ئەمنییەتی گرووپی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بێ توانایی خۆی سەڵماند. ئەم سیستەمە لە پێكهێنانی هاوپەیمانی لە نێوان نەتەوەكان و بە تایبەتی دەوڵەتە زڵهێزەكاندا سەركەوتوو نەبوو و لە پاراستنی ئاشتی و ئەمنییەتی نێونەتەوەیی لە ڕێگای كرداری گرووپییەوە شكەستی خواردووە. لە كردەوەشدا، ڕەوتی ئیدارەی ئەو سیستمە لە دەستی چەند زڵهێزێكی جیهانیدایە كە تەنیا لە فكری دروست كردن و بەرەوپێشبردنی كێشە ئیدئۆلۆژیكەكان و دابینكردنی قازانج و بەرژەوەندییەكانی خۆیاندان لە ڕێگای ئەو ڕێكخراوەیەوە. هەر بۆیە قەیرانە مرۆیی، سیاسی، ئابووری، ژینگەی و شەڕ و ماڵوێرانكارییەكانی ئەمڕۆی جیهان و پەرەسەندنی زیاتری ئالۆزی و پێشڵكارییەكانی مافی مرۆڤ و بندەكانی جاڕنامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، دەرخەری ڕۆلی ناكارامە و شكەستخواردووی ئەو ڕێكخراوە جیهانییە، بۆیە ڕێفۆرم و گۆڕانكاریی لە پێكهاتە و ئیدارەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكاندا ئەمرێكی پێویستە بە شێوەیەك كە بتوانێ كۆتایی بەم بێ توانایی و ناكارامەییەی ئەم ڕێكخراوەیە بێنێ.

 

نویتـرین هەواڵ و بابەت


فارسی