٢٠١٦ ساڵیادی سەد ساڵەی سایكس- پیكۆیە (ئایاری ١٩١٦). كوردو عەرەب و توركیش تیری رقیان ئەگرنە ئەو رێككەوتنەی نێوان فەرەنساو بەریتانیا
كە دواتر لەلایەن بەلشەفییەكانەوە ئاشكراكرا. تورك ئەو رێككەوتنە بەو بەڵایە ئەزانن كە سەرزەمینی ئمپراتۆریەتی عوسمانی (توركەكان)ی پارچەپارچە كردو هەر بەشێكی بووە ناوچەی نفوزی بەریتانیاو فەرەنسا.
ئێستاش بەشێك لە نووسەرانی تورك بەتایبەت نووسەرانی سەر بە ئاك پارتی (ئیبراهیم قەرەگول سەرنووسەری رۆژنامەی یەنی شەفەق-ی تەواو نزیك لە ئاك پارتی وەك نموونە)، وای لێك ئەدەنەوە كە بەپێی ئەو رێككەوتنەو دەرەنجامی جەنگی جیهانی یەكەم پلانی فەرەنساو بەریتانیاو هاوپەیمانە ئەوروپیەكانیان لە دژی عوسمانییەكان (توركەكان) ئەوەبوو كە تورك ببەنەوە جوگرافیای ئەنادۆل (ئەنادۆڵی ناوەڕاست) كە دوای ئەو جەنگەوە ئەتاتورك رێبەرایەتی كردو لە ئەدەبیاتی سیاسی و مێژوویی توركیا بە جەنگی رزگاری ناونراوە، ستراتیژی بردنەوە ئەنادۆڵی توركەكان شكستی هێناو لەمیراتی سەرزەمینی عوسمانی كە سەرزەمینێكی زۆری لەهەرسێ كیشوەری ئاسیا، ئەوروپاو ئەفریقیادا لەخۆئەگرت جوگرافیای ئێستای دەوڵەتی توركیا بووە پشكی توركەكان.
عەرەبیش رێككەوتنی سایكس – پیكۆ بە هۆی بەڵێنی بلفورو بەهۆی دابەشكردنی سەرزەمینی عەرەب (هەموو ئەو وڵاتانەیان مەبەستە كە ئێستا بە وڵاتانی عەرەب ئەناسرێن) لەنێوان فەرەنساو بریتانیا دابەشكران و دواتر ئەو دابەشكردنە بووە بناغەی دەوڵەتە عەرەبیەكان ئەوانەی پێشتر سەرزەمینی عوسمانی بوون.
كورد سایكس – پیكۆ, بە هۆكاری نەهامەتیەكانی خۆی لە دوای جەنگی جیهانی یەكەم ئەزانێ. دوای چاڵدێران، كە كوردستانی لە نێوان هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی دابەشكرد. سایكس – پیكۆ دووەمین پیلانی دابەشكردنی كوردستان بوو، بەڵام ئەمجارەیان لە نێوان چوار دەوڵەتدا (سوریا، توركیا، عیراق و ئێران)، ئەم دابەشكردنە وەك یەكەم دابەشكردن نەبوو (چالدێران), چونكە دوو جیاوازی زۆر كاریگەر لە یەكیان جیا ئەكاتەوە، یەكەمیان: دابەشكردنی دوای جەنگی یەكەم، وەك لێكەوتەی جەنگەكەو رێككەوتنی سایكس – پیكۆ یەكێك لە بنەماكانی شەرعیەتی نێودەوڵەتی بوو (عصبە الامم) كە دابەشكردنی چاڵدێران رێككەوتنی دوو دەوڵەت بوو (عوسمانی و سەفەوی)و هیچ شەرعیەتێكی دەولی نەبوو, چونكە ئەو سەردەمە دنیا بێ مەرجەعیەت بوو. دووەمیان: وڵاتانی تازەی دوای جەنگی یەكەم لەسەربنەمای دەوڵەتی مۆدێرنێتە دامەزران، واتا لەسەر بنەمای، دەوڵەت – نەتەوە.
مەسەلەی كورد دوای دووەم دابەشكردن زۆر ئاڵۆزترو سەختتر بوو بۆ كورد، لە پێشەوە بەهۆی ئەو شەرعیەتەی لێڤەگەری (مەرجەعیەت)ی نێودەوڵەتیەوە (سەرەتا عصب الامم و دوای جەنگی دووەمی جیهانیش نەتەوە یەكگرتووەكان)، كە بەهۆی چەمكە یاساییە نێودەوڵەتیەكانەوە، بە تایبەت چەمكی سەروەری (السیادە) دەوڵەتانە سەختترین ئاستەنگ و رێگری بۆ كورد، لە ئاستی هەر بەشەو لە ئاستی سەرتاسەری كوردستانیش دروستكرد. یەكەمین زەڕبەی ئەو ئاستەنگە ئەوەیە كە كوردایەتی لە هەبوونی ستراتیژێكی یەكگرتوو و بگرە لە بواری ستراتیژی سەربەخۆیی لە یەك تاكە پارچەشدا بێ بەشكرد. ئەڵبەتە هوكاری تریش هەن كە جێ باسی ئێستامان نین.
خۆ ئەگەر ئەو بۆچوونە راست دەربچێ كە زۆر لە تیۆریسین و ستراتیژزانانی وڵاتانی جۆراوجۆر، بە ئەوانەی تورك، عەرەب و فارسیشەوە، رەوت و ئاراستەی رووداوەكان وا ئەخوێننەوە، كە قۆناخەكەو رەوتی مێژووی ئەم ناوچەیە روو لە كۆتایی هاتنی سایكس – پیكۆو هەڵوەشانەوەو سەرلەنوێ دیزاینكردنەوەی جوگرافیاكەیەتی، ئەوا كورد بەشێوەیەكی هەمەلایەنەو بەپێی پێشبینییەكان و ئەگەرەكان خۆی ئامادە بكا.
بە واتایەكی تر، تورك، فارس و عەرەب ئەگەر تا دوێنێ بە بیانووی جیاجیا، هەر لایەو بەپێی بەرژەوەندی نەتەوەیی خۆی سایكس – پیكۆیان بە پیلان لە دژی خۆیان ئەزانی، ئەوا ئەمڕۆ، هەڵوەشانەوەی ئەو رێككەوتنە بەپیلان لە دژی خۆیان ئەزانن و گومانی تیانییە كە بە بیانوی جۆراوجۆرو بەناونیشانی جیاجیاوە دژی مەرگی سایكس – پیكۆن، بەتایبەت كەلەوە ئەترسن لەو گۆڕانكارییەدا كورد لە بەشێكی كوردستان یان پتر لە بەشێك ببێت بە دەوڵەت .
ئازاد جندیانی
١ / ١ / ٢٠١٦
سەرچاوە: خەندان