زۆرن لەو کەسانەی کە لە بیاڤی ئەدەبیات و چوارچێوە جۆراجۆرەکانی شێعر و پەخشان بەرهەمی زۆر گەورەیان خولقاندووە کە هەندێک لەو نوسراوە و ئەدەبیاتە زارەکیانە
لە بیاڤی ئەدەبیاتی ”مقاومت”دا نوسراو و گوتراون و لەو قاڵبە ئەدەبییەدا زوڵم و زۆرییەکانیان باس کردووە و دژی زاڵمان و ڕێژیمە دیکتاتۆرەکان لە ڕێگای قەڵەمەوە بەرهەمی زۆر جوان و شیوایان خولقاندووە و خەڵک و کۆمەڵانای خەڵکیان بۆ بارەگای ئازادی ڕاکێشاوە تا زەنجیری دیل و کۆیلایەتی لە جەستەیان فڕێ بدەن.
یەکێک لەو کەسانەی کە لە ئەدەبیاتدا شێعری مقاومتی کوتووە شاعیری نەتەوەی فارس ”ملک الشعرای بهار”ـە کە لە ماوەی ژیانی خۆیدا دژی ڕەزاشای پەهلەوی لە ڕێگای بەرهەمە ئەدەبییەکانی دژی زوڵم و دیکتاتۆری ڕەزاشا ڕاوەستاوە.
یەکێک لە لە شێعرەکانی بەهار، شێعری قەسیدەی ”دماوند”ـە. لەو شێعرەدا کێوی دەماوەند سەمبوولێکە لە خەڵکی زوڵملێکراوی سەردەمی ڕەزاشای پەهلەوی کە لەژێر ستەمی ناوبراودا توانەتەوە. لە درێژەی قسە و پەراوێز خۆ دوور خەینەوە و خاڵی گرینگ ناوەرۆکی شێعرەکەیە کە باسی لێوە بکەین.
قاڵبی شێعریی قەسیدە لە لای شاعیران بۆیە جێگای سەرنجە چونکە شاعیر لەو ڕێگایەوە و درێژیی شێعرەکە بە باشی باس لە ڕووداو و ئەو قسەی کە دەیهەوێ باس بکات. لە سەرتاسەری شێعری دماونددا (خەڵک) مەبەستی شاعیرە و ڕوو لە خەڵکە و شاعیریش بە دەستئاوەڵایی و لێهاتوویەوە کە لە هەڵبژاردنی وشە و گوتندا هەیەتی، دەنگی ئازادی بڵند دەکات. لە بەیتی یەکەمی ئەو قەسیدەدا شاعیر ئاوا دەست پێ دەکات (ای دیو سپید پای دربند ای گنبد گیتی ای دماوند)؛ ئەگەرچی کێو سەمبولی بەرخۆدان و خۆڕاگرییەم بەڵام کێوی دەماوەندی بە دێوێک ناساندووە کە لە بێدەنگی خەڵک لە بەرانبەر زوڵم و ستەمدا، بێدەنگ بووە و ئەوەش لە کاتێکدایە کە ئەو کێوە کە زۆر گەورە و بەناوبانگیش نیە بە گونبەدی جیهان ناساندووە.
لەو شێعرەدا، شاعیر بە وشەگەلی وەک ستوران (لە نژادی ئەسب ـ گورخر)، مردم نحس (کەسانی خۆفۆرش)، کوفری خودا، ئاهی مەزلووم و کۆمەڵێک وشەی دیکە؛ دەماوەند لە ڕاستیدا ڕوو لە خەڵک دەدوێت و خەڵک بۆ ئازادی وەخۆ دێنێتەوە.
شاعیر ”ئاه و ناڵە و شیوەنەکانی کۆمەڵگا دژی دیکتاتۆر بە گڕکانێک لە دڵی دەماوەنددا دەشوبهێنێت کە ئەگەر ڕۆژێک سەر هەڵدا ڕەگ و ڕیشەی ستەم و زوڵم لەناو دەبات کە ئەو بەشەش لە بەشی ئەسڵی شێعر کە لە واقعدا ”تنە اصلی” شێعرە بە جوانی دەردەکەوێت.
ای دیو سپید پای در بند ای گنبد گیتی ای دماوند
از سیم به سر یکی کله خود ز آهن به میان یکی کمربند
تا چشم بشر نبیندت روی بنهفته به ابر چهر دلبند
چون گشت زمین ز جور گردون سرد و سیه و خموش و آوند
بنواخت ز خشم بر فلک مشت آن مشت تویی تو ای دماوند
تو مشت درشت روزگاری از گردش قرن ها پس افکند
دماوند … .
شێعری ”قەندیل” هۆنراوەی یەکێک لە شاعیرە گەورەکانی گەلی کورد بە ناوی ”ناسر ئاغابرا” ناسراو بە ”ژاکاو” (Jakaw) ە. ئەو شاعیرەش وەک هەموو شاعیرەکانی دیکەی ئازادی، و بەڵکوو زۆر باشتر و لێهاتووتر لە شێوەی شێعری خۆیدا لە شاعیرانی دیکەی غەیرە کورد لە ئێران مەدح و ستایشی ئازادی کردووە و دژی زوڵم و ستەم و داگیرکرانی خاکی کوردستان لە لایەن دوژمنانی نەتەوەی کورد دەنگی بوێر و ئازادیی خۆی دەربڕێوە.
شێعری قەندیل هۆنراوەی ئەو شاعیرە گەورەیە یەکێک لەو شێعرانەیە کە بەیت بە بەیتی باسی ئازادییە و دژی دوژمنان بە زمانێكی زۆر توند و قورس هێرش دەکاتە سەر دوژمن و لە هەڵبژرادنی وشە و زمانی دڕک دوژمن سەرکوت دەکات و بە پێناسەی جێگای سەرنج بۆ دوژمن دێنێتەوە.
کێو و چیاکانی کوردستان هەمیشە و هەرکات پاڵپشتی ڕاستەقینەی شۆرشەکانی گەلی کورد بوونە و هەر کام لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە چەشنێک باس لە گرینگی چیاکانی کوردستان بۆ پاڵپشتی ئازادی و خەڵکی کوردستانیان کردووە کە نموونەی هەرە بەرچاو وتووێژی کانالی (BBC)یە کە لە وڵامی ئەوەیدا کە بێژەری لە دکتور عبدولڕەحمان قاسملوو دەپرسێت کێ و چە کەسانێک شۆرش و خەباتی ئێوە پاڵپشتی دەکەن دەتوانی باسیان بکەی؟ دکتور قاسملو دەڵێت بەڵی، ”کێوەکانی کوردستان و خەڵکی کوردستان”؛ لێرەدا دەردەکەوێت کە چیا بەردەوام ڕوحی ژیانەوە و خۆڕاگری و بەخۆدان بووە و هیچ کات شوڕش و شۆڕشگێڕی کورد باوەشیان لە چیاکان نەکردووتەوە و هەمیشە پر بە ئامێزیان یەکتریان گرتووەتە باوەش بۆ سەنگری ئازادی دژ بە دوژمن.
لە مسرەعی بەیتی یەکەمی شێعردا، شاعیر لە زمانی قەندیلەوە دەدەێت و لە جوانکاریی ئەدەبیی ”تشخیص” (جان بخشی بە اشیا) کەڵکی وەرگرتووە و وشەی ”تەم” (ابر و مە) ئەگەرچی ”ایهام”ی شێعریە سەرەتا بیری خوێنەر بۆ ”تەم و مژ” (ابر و مە) دەچێت بەڵام مانای دووری وشەکە مەبەستی شاعیرە کە ”تەم” لە ئەدەبیاتی کوردیدا نیشانەی ستەم و زوڵمە لەسەر نەتەوەی کورد و چیای قەندیلیش گەلی کوردە. لە مسرەعی دواتردا شاعیر ڕوو لە خەڵکی کوردستان بە تایبەت لاوانی کورد قسە دەکات و لە سەنعەتی ”ایهام” لە جوانکارییە ئەدەبییەکاندا، لاوانی کوردستان بۆ ئازادی لە قاڵبی وشەی ”خێڵی کوڕان” وشەی خێڵ (Xel) لە ئەدەبی کوردیدا بە مانای ”عەشیرە و قەبیلە”یە. بەڵام لەو شێعرەدا دیسان مانای دووری وشە واتا ”کاروان، ڕیز، سەف” مەبەستی شاعیرە کە باس لە کوڕان و کچانی ئەو خاک و نیشتمانە دەکات کە بۆ ئازادی و سەربەستی پەیوەست بە ڕیزەکانی شۆڕش دەبن و دژی دوژمنی داگیرکەر شەڕ دەکەن.
لە بەیتەکانی دیکەی ئەو شێعرەدام شاعیر باس کە زوڵم و دەستدرێژی و ستەمی دەسەڵاتدارانی داسەپاوە بە سەر کوردستان دەکات و سەرزەنشیان دەکات و لە هێنانەوەی هونەرمەندانەی هەندێک وەشەی زۆر ڕوون و ئاشکرا ڕوو لە دوژمن زوڵم و داگیرکرانی کوردستان مەحکووم دەکات.
شاعیر هێرشی دوژمن بۆ خاکی کوردستان بە تانک و تۆپ کە ئاگر و دوکەڵەکەی بە هەورێک شوبهاندووە، لێی ناترسێت و لە بەرانبەر دوژمن تەسلیم نابێت.
لە بەیتێکی دیکە شاعیر دوژمنانی داسەپاو لە سەر خاکی کوردستان بە داڵاش ”کرکس”پێناسە کردووە کە سێبەری لە سەر گەلی کورد کردووە بەڵام لە ئاکامدا بە دەستی ڕۆڵەکانی گەلی کورد دەکوژرێن.
شاعیر لە بەیتەکانی کۆتایی شێعردا دەپڕژێتە سەر دەرد و مەینەتییەکانی و ئەو زوڵمەی کە لە نەتەوەی کورد دەکرێت و کراوە و شەوانە لە کاتی خەوتندا بە هۆی ئەو ئێش و ئازارانە لەخەو ڕادەچنێت و پێ وەخەبەر دێت.
بەڵام سەرەڕای ئەو زوڵم و زۆردارییە گەلی کورد هان دەدات کە دژی زوڵم بێ دەنگ نەبن و شەهیدبوونی و خوێنی لاوانی کورد کە لە ڕێگای کوردستاندا شەهید دەکڕێن بە ڕووباڕێک شوبهاندووە کە لە جەستەی پاکی کوڕ و کچانی وڵات سەرچاوەی گرتووە.
کاتێک مرۆڤ دەمرێت هیچ ئاسەوارێکی لە باری جەستەیی و فیزیکی لە دنیای ئێستادا نامێنێت بەڵام شاعێر دەڵێت شەهیدبوونی ڕۆڵەکانی گەل بۆ ئازادی خاکی کوردستان بە کڕنۆش بۆ خاک وەسف دەکات.
لە کۆتاییدا شاعیر باس لە نەورۆز دەکات، نەورۆز کە وادەی دووبارە زیندوو بوونە و موژدەی ئازادییە و ڕزگاری و سەربەستی نەتەوەی کوردی لە نەورۆزدا بەدی دەکات و کاتێک نیشتمانی کورد ئازاد بوو کەسانێک لە ڕقێکی شاراوەدا وەک ”مناظە” بانگ دەکات کە کێ دەتوانێت بەسەرهات و چارەنووسی ئێمە بنووسێتەوە.
شاعیرانی کورد هەر کام هەمیشە بۆ ئازادی و قارەمانییەتی و نەبەزیی گەلی کورد بە شێوازی جۆراجۆر شێعریان نووسیوە و وەسفی بوێری و لە خۆبردوویی ڕۆڵەکانی نیشتمانیان کردووە و تا دوایین ساتەکانی ژیان سەوداسەری ئازادی بوونەی خۆشەویستی خاک و گەل هەوێنی ژیانیان بووە.
”قەندیل”
قەندیل دەڵێ: من سەر بە تەمم قەندیلم
تا خێڵی کوڕانم دەگەنێ هەر دیلم
زۆر هەوری دەبابەم بە سەردا هەڵدەتەقێ
زۆر تیری نەیاران لە دڵم هەڵدەچەقێ
قەندیل دەلێ: من سەر بە تەمم قەندیلم
تا خێڵی کوڕانم دەگەنێ هەر دیلم
زۆر دەکشی بە سەرما سێبەری داڵاشان
زۆر دەرژێ بە سەرما پەڵە خوێنی لاشان
زۆر هەوری دەبابەم بە سەردا هەڵدەتەقێ
زۆر تیری نەیاران لە دڵم هەڵدەچەقێ
زۆر شەو بە برینداری لە خەو هەستاوم
هەر بەرزە قەڵای کوردم و ڕاوەستاوم
ئەو جۆگەلە ئاوەی کە لە منڕا دەخوشێ
ڕۆڵەی گەله وەک سوجده له بۆی ڕادەکشێ
کاتێ سەری زاماری له کۆشی خۆمه
شەو تاکوو بەیان بۆ کوڕی خۆم لۆلۆمە
هۆ دوندی کەلی خانی ڕنو پۆشی بە سام
یادم کە لە ژێر هەوری دەبابان حەپەسام
دڵ کەوتووە هێزم نییە بیلاوێنم
سەد ڕۆستەمە کوژراوە لەسەر داوێنم
من باوکم و دڵ پڕ لە خەم و ئاوارە
چوار خێلی کوڕانی بێ بەشم لێدیارە
نەورۆزی ڕەهایی و هەڕەتی هاتی من
ڕۆڵەم دەوێ بینوسێ بە سەرهاتی من
قەندیل دەڵێ: من سەر بە تەمم قەندیلم
تا خێڵی کوڕانم دەگەنێ هەر دیلم
ناسر ئاغابرا (ژاکاو)
2017/03/02