ڕاگەیاندنی ڕیفڕاندۆم بۆ سەربەخۆیی لە باشوری کوردستان، بە ئاشکرا دوو بەرەی سەرەکیی لە ئاست ئەو مەسەلەیە کردۆتەوە. ئەگەر بەوردی سەیری ئەو دوو بەرەیە بکەین
بەڕاشکاوی هەڵوێستی ئاشکرای دوژمنان و داگیرەکەرەکانی کوردستان لە بەرەی دژدا دەبینینین. تورکیە، ئێران، عێراق و سوریە وێڕای پالپشتە نێونەتەوەییەکانیان بە ئاشکرا دژایەتی خۆیان ڕاگەیاندووە و تەنانەت ئیمامی داعشی شیعە، خامنەیی بە زیرەکی داوای لە عەبادی و شیعەی عێراق کردووە کە بە بەکاربردنی هێز و کەڵکوەرگرتن لە پیاوکوژەکانی داعەشی شیعە، واتا حەشدی شەعبی لە ئاست ڕێفراندۆمدا ڕاوەستن. خەلیفە ئەردۆغانی سوننەش هەلوێستی دوژمنانەی خۆی بە ڕاشکاوی دەربڕیوەو جاش مەڵایەکی ئاکەپەش فیتوای جیهادی داوە. ئەمریکا و یەکێتی ئوروپا بە خێشکەیی و بەبیانووی لەبارنەبوونی کات دژ بە ئەنجامدانی ڕێفراندۆم وەستاون و روس بە ئاشکرا بۆ پاراستنی سنورەکانی دەسکردی سایس – پیکۆ هەلوێستی گرتووە.
دیارە هەلوێست گرتنی بەرەی دژ تەنیا و تەنیا یەک بنچینەی هەیە و ئەویش بەرژەوەندیە. ئەوەش ئاشکرایە کە بەرژەوەندی داگیرکەر و داگیرکراو لەهەموو قۆناخێکدا دژ بە یەکن. ئەوەی کە پێوەندیی بە داگیرکەرەوە هەبێ ئاشکرایە کە ئەوان لەسەر ئەو دژایەتییەی خۆیان سورن و گەر بۆیان بکری بە چەک و کوشتار نەک هەر باشور و رۆژئاوا، بەڵکو سەرتاسەری کوردستان نوقمی خۆین دەکەن و تەنانەت کارەساتی رژدتر لە تاوانەکانی خومەینی و داعەش دەخولقێنن.
بەڵام پشتگریی پاڵپشتەناونەتەوەییەکانیان هەڵوێستێکی نەگۆڕ نییە. ئەوان بەرژەوەندیی خۆیان وێڕای هاوتەرازیی هێزەکان دەگۆڕن و گۆشە نیگایەکی زیرەکانەشیان لە بیر و ڕای گشتی وڵاتەکەیانە. لەهەمانکاتدا باری ناوخۆیی کوردیش هەڵدەسەنگێنن. بەم پێوەرەش ئەنجامی گشتپرسی و هەلوێستی ناوخۆیی کورد دەتوانی ببێتە هۆی ئاڵوگۆڕی هەڵوێستیان.
بوونی ئەو دوو بەرەیە ڕەنگدانەوەیەکی تایبەتیشی لەناوخۆی باشوری کوردستاندا هەیە. پێوەندییەکانی لەمێژینەی حیزبەکانی باشور لەگەڵ داگیرکەرەکانی بەشەکانی دیکەی کوردستانیش وەک شێرپەنجەیەک لەش و گیانی باشوری داگرتووە. تورکیە و ئێرانیش کە توانیویانە بە کەڵکوەرگرتن لەو پێوەندییانە وەک جالجالوکە داوی خۆیان بچنن، دایرەیەکی بەربڵاوی سیخوڕیان لەباشور دامەزراندوە کە دەستیان لەهەموو بوارەکان و دامەزراوەکاندا، بەتایبەت حیزب و مێدیاکانی کوردستاندا ئاواڵەیە.
شەر و کێشەکانی ناوخۆیی بەرهەمی ئەو نەخۆشیە شێرپەنجەییەی پێوەندی لەگەڵ ئەو دوو وڵاتە داگیر کەرەیە. لەناوچەی سەوزدا ئێران تەراتێنی خۆی گەیاندۆتە ڕادەیەک کە تەنانەت نوینەر و دەمڕاستی خۆی لە ئاستی بەڕیوەبەرایەتیی حیزبەکاندا داسەپاندووە و لە هەڵبژاردنی سەرۆک پارلمان و سەرۆکی ئاسایش و دیاریکردنی ڕێبازی سنوور مێدیا و ملت و ان ار تی فەرماندەیی دەکا و توانیوێتی بەشێک لە دار و دەستەکەی خۆی بخزێنێتە ناو شارپرێس و لێڤینیش. هەروەها کۆمەڵی ئیسلامی و بزوتنەوەی ئیسلامی لەهەموو بوارێکدا وەک داردەست بەکار بێنی. بێجگە لەوانەش تۆرێکی شۆڤاریی بەربڵاوی بە پارە لە شاروەندەکانی باشور تەنیوە. هەروەها شەریکی تیجاری و نەوتکرین و فرۆشتنی سەرەکی لەوناوچەیە.
لەناوچەی زەردیش تورکیە توانیوێتی هەم لەباری ئابورییەوە و هەم لەباری سیخوری پەلبهاوێژیتە ناو پارتی و دامەزراوەکانی کۆمەڵایەتی و مێدیاوە. هەروەها دەیان گروپی سیخوری لە تورکمان و کوردی خۆفرۆشی خۆ بە تورکمان نووسیو پێکهێناوە و بەشدارە لەدانانی سەرمایە لە ڕووداودا و بۆتە شەریکی بانکی و تیجاری لەو ناوچەیە.
دەوڵەتی عێراقیش سەرەڕای دەستوری ڕاشکاوی پەسندکراو لەلایەن کورد و عەرەبەوە و سەرەڕای پەیمانی فیدراڵی، بەپێی بەهێزتر بوونی، ئاڵقەی زەخت و گوشاری لەسەر نەتەوەی کورد لەباشور تەنگ و تەنگتر کردەوە. بودجەی دیاریکراوی کوردستانیان بڕی. مادەی ١٤٠یان خستە گۆڕستانی فەرامۆشی. حەشدی شەعبیان وەک ڕێکخراوەی داعەشی شیعە بۆ سەرکوتکردنی کوردستان و سوننی عەرەب دامەزراند. وەزیرە کوردەکانیان دەرکرد و گەڵیک پارلمانتاری کوردیان لە بەغدا کڕیوە وەک داردەست بۆ دژایەتی دەستەڵاتی فێدراڵی هەرێم کاریان پیدەکەن. موسلیان بە چەک و چۆڵی تێر و تەسەلەوە بە بێ هاویشتنی تاقە گوللەیەک ڕادەستی داعەش کرد و لەم کارەشدا ئێران بە پێوەندییە نهێنیەکانیەوە لە گەڵ داعەش، بەهۆی نوری مالکیەوە دەوری سەرەکیی گێڕا. تورکیاش کە پاڵپشتی داعەش بوو، ئەوانی هاندا بۆ داگیرکردنی شنگاڵ و کوشتار و قەڵاچۆ کردنی برایانی ئیزەدیمان. (لەمبارەوە ڕۆژنامەی سەباحی تورکیە ساڵێک بەر لە پێکهاتنی دەوڵەتی داعەش ، وتاری ئاشکرای ئەردۆغانی لەچاپداوە کە ڕشتنی خوێنی ئیزدیەکان و تاڵانیان بە رەوا دەزانێ. داعەش و خەلافەتەکەی بەبێ یارمەتیی چەکداریی و سیاسیی ڕاستە وخۆی تورکیە و پارەی قەتەر پێکنەدەهاتن.) تەنانەت پاش نەمانی بەڕێز مام جەڵال ڕاستەوخۆ بە فەرمانی ئێران، د. فواد مەعسومیان لە جیاتی د. بەرهەم سالەح کە هەڵبژاردەی کوردەکان بوو داسەپاند.
شەری داعەش، تا ڕادەیەک کوردی وەخۆ هێناوە. گیانی یەکگرتوویی و هاوکاری بووژایەوە و پێشمەرگەی باکور و باشور و رۆژهەڵات و رۆژئاوا (لەڕوانگەی منەوە گەریلا و پێشمەرگە هەر پێشمەرگەی کوردستانن) داعەشیان تێکشکاند. یارمەتیی ئەمریکا و وڵاتە ڕۆژئاواییەکان بوو بە هۆی گەڕاندنەوەی زۆربەی ناوچەدابڕاوەکان.
لە بار و دۆخێکی ئەوتۆدا تاقە ڕیگای ماوە بۆ باشور دابڕانی خۆیەتی لە دەسەڵاتی ناوەندیی بە ناوی داتاشراوی عێراقێکی یەکگرتوو. سروشتیە کە ئەم ڕێگایە دەکەوێتە بەر دەستوری کاری دەستەڵاتی هەریم.
بەرز بوونەوە و بەرچاو بوونەوەی ئەم ڕیبازە لە گوتارەکانی بەرپرسەکانی هەرێمدا، کە پاش تێکچوونی حکومەتی شەراکەتی هەر پێنج حیزب تەنیا پارتی و یەکێتی لەودا ماونەوە، داگیرکەرەکانی کوردستانی وەک ماری بریندار هەژاند. بۆ ئەو داگیرکەرانە ئاشکرایە کە کوردی یەکگرتوو سەرکەوتوو دەبێ و کوردی ناکۆک خۆی خۆی تێکدەشکێنی. دیتنی باکورێکی وەخۆ کەوتوو، کۆبانێکی کە وەک ئەستێرەیەک لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەدرەوشێتەوە، ڕۆژئاوایەکی رزگارکراو و باشورێکی مافخواز و سەربەخۆ، چوکلی چاوی دوژمنان بوون و هەن.
قەندیل و هەولێر دوو ناوەندی گرینگ بوون و هەنوکەش هەن، کە بتوانن دەورێکی مێژوویی بگێڕن بۆ کۆتایی هێنان بە داگیرکراویی نیشتمان، چاوی دوژمنانی کوردیان کوێر کردوە. هەربۆیەش تیرەکانی دوژمنە چڵکەنەکان خەریکی پێکانی پێوەندیی ئەم دوو ناوەندە بوون و هەن و دەبن. هەڵایساندنی ئاگری ناکۆکی لەناو کورددا (ئەو دەردەی کە ٥٠٠ ساڵە بینەقاقەی کوردی گرتووە و بەرینەداوە)، بووتە ستراتێژی سەرەکی ئەو دوو وڵاتە داگیرکەرە و سوریای شپڕێۆی دوستیان و عێراقی کلکیان.
بۆ دەستەهەڵاتی هەریم هەبوونی قەندیل و بووژانەوەی خەبات لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و نەهێشتنی کۆسپ و بەربەستەکان بۆ حیزبە ڕۆژهەڵاتیەکان، کە باشور خۆی بە سریاندا دایەسەپاندبوون، دوو دەرفەتی بەرچاون هەتا بەربەرەکانیی زەخت و گوشار و دەستێوەردانی ئێران و تورکیە بکا.
بۆ قەندیلیش باشور دەرفەتێک بوو و هەیە هەتابتوانێ بە دڵنیاییەوە پەرە بە خەباتی خۆی بدا. بۆ کوردیش بە گشتی هەبوونی قەندیل و رۆژئاوا و باشور ئومێدیکە کە کوردستان وەک وڵاتێکی ناسراوی نێو نەتەوەیی و خاوەن ماف خۆی داسەپێنی.
بەڵام مەخابن کە هەم باشور و هەم قەندیل پتر بیر لە سەروەری خۆیان دەکەنەوە تا سەرکەوتنی نەتەوەکەیان. لەکاتێکدا دوو هێزی سەرەکیی ئەو دوولایەنە کوردیە پ.ک.ک و پارتی هیچیان ئەویتریان پێ قوت نادرێت.
بە هاتنەگۆڕێی بڕیاری ڕیفڕاندۆم، گەڕێکی تر هاتۆتە ئاڕاوە. ئەویش هەڵوێستگرتنە لەسەر دەنگدان و دەنگ نەدان.
لە بەرەی کوردەکاندا، ئەوانەی سەر بە ئێران و تورکیەن بە ڕاشکاوی دژ بە ڕیفڕاندۆمن. پڕۆپاگەندە و کەمپین وەڕیدەخەن و لەم گێژاوەشدا، گەندەڵیەکانی باشور یارمەتیدەریانە بۆ ڕاکێشانی بەشێک لە نارازیەکان و مافخوازەکانی ناو کۆمەڵگا. بەرچاوترین بەشی ئەو بەرەیە باڵی دەسترۆیشتووی گۆڕانە کە لەمدواییانەدا دیسان کۆنە ئەخەوان المسلمینەکانی ناو گۆڕانیان هێناوەتە پێشەوە. کۆمەڵی سیخوڕیی ئێرانە بە سەرۆکایەتی سیخوری بە ناوبانگ عەلی باپیر. بزوتنەوەی ئەخەوان المسلمینە کە سەری لە ئاخوڕی تورکیە و ئێراندایە. هەندێ کاربەدەستی یەکێتین کە لەکۆنەوە وەک سەر بە ئێران بەناوبانگن و هەمیشە بە هیوای بووژاندنەوەی شەڕی مەلایی و جەڵالی بوون. دیارە لەناو پارتیشدا دار و دەستەی تورکیە بە ناوی پاڵپشتی لە بارزانی خەریکی هەڵایساندنی دووبارەی ئەو کێشەیەن و کەمیش نین کە رۆژانە لەسەر مێدیاکانی دیجیتاڵی لەو شەیپورە دەتوڕێنن.
قەندیل و رۆژئاواش وەک لە گوتارەکانی بەرپرسەکانیان دەردەکەوێ، ڕیفڕاندۆم بە مافی رەوا دەزانن بەڵام ئەگەر و ئەمماکەیان پێوەندیی بە ناکۆکیەکانیانەوە لەگەڵ پارتی. ئەو هەڵوێستە دوولایەنەش گەڵێک لە ئەڤیندارە گەنجەکانی قەندیل لەباشور بە لاڕیدا دەبا و تەنانەت دەکەونە ناو داوەکانی تەنراوی بەرەی دژی سەر بەداگیرکەرانەوە.
زۆربەی نزیک بە تێکڕای ڕۆژهەڵاتیەکان بە ڕاشکاوی پاڵپشتیی ڕیفڕاندۆم دەکەن. تەنیا ڕیکخراوەی پژاکە کە پێڕەوی بێ ئەملاولای قەندیلە.
پارتی وەک بەشی کارای دەسەڵاتی هەریم، لەدژی دەستێوەردانی ئێران سورە بەڵام بە خێشکەیی لەئاست تورکیەوە بێدەنگە. یەکێتیش هەروا بە توندی دژ بە دەستێوەردانی تورکیەیە و لە ئاست دەستێوەردانی ئێران کپ و کڕە.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستیانە ئەو پرسیارە زەق دەبێتەوەو کە ئایا ڕیفراندۆم دەبێ بکرێ یان نا؟ ئەگر بکرێ پێویستی بە پارلێمان هەیە یان نا؟ ئایا دەسکەوتی هەیە یان نا؟ وە ئەگەر ئەنجامبدرێ ئایا سەربەخۆیی وەدیدێ و ئەنجامدەرەکانی پلەی خۆیان لە مێژوودا تۆمار دەکەن یان دەبێتە ئامرازێکی زەخت هێنان بۆ بەغدا و پاشان دادەمرکێ؟
لەوەدا کە ڕیفڕاندۆم دەبێ بکرێ یان نا، بەرای من نەک ئێستا تەنانەت لە ٢٠٠٣ دەەبوایە کرابا. ڕیفراندۆم و گشتپرسی مافی رەوای هەر کۆمەڵگایەکە. کورد نەک تەنیا لەباشور گەر بۆی بلوێ دەبێ لە هەموو پارچەکانی کوردستان داوای ڕیفراندۆم بکا. تەنانەت لەو بڕوایەدام کە تاکەکانی کۆمەڵگا دەبێ ئەو بیرە بەسەر حیزبەکانی کوردیدا بسەپێنن کە مافی خۆیانە بڕیار لەسەر پێکەوە ژیان یان دابڕان لە نەتەوە باڵادەستەکان بکەن. هیچ حیزب و کەسایەتێک بۆی نییە کە خۆی بکاتە سەروەری خەڵک و بە تەنیایی و یان بە هێزی حیزبەکەیەوە کورد بە داگیرکەر ببەستێتەوە.
لەو ئاستەدا کە دەڵێن بۆ ڕیفراندۆم و گشتپرسی هەبوونی پارڵێمان پێویستە، بە بڕوای من لەوڵاتانی دێمۆکرات و پێشکەوتووی خاوەن پارلێمانی بە ناوەرۆک ئەوە ڕاستە و یاساییە. بەڵام نە پارلێمانی باشور پارلێمانی ڕاستەقینە بوو و نە سەرۆکەکەی. با خۆمان گێژ نەکەین، پارلیمانی باشور لەئاست حیزبەکانی بەشدار لە حکومەتی شەراکەتیدا تەنیا ناو و دەزگایەکی بەستراوە بە حیزبەکانەوە بوو کە پارەیەکی زۆریشی تێدا سەرف دەکرا و بە بەڵاش بڵاو دەکراوە. بڕیاردەر بەڕیوەبەرایەتی حیزبەکان بوون. لەو پارلێمانەدا بۆ تێکنەچوونی بەشداریی شەراکەتی، سەرۆکی پارلێمان سرودی نەتەوەیی کوردی لادا و لە ئاست ئیهانەتی عەلی باپیر بە پەرچەم و نشیتی کورددا بێدەنگ بوو. پارلێمانتارەکانیش هیچ نوزەیەکیان لێنەهات و دەزگای دادپەروەریش هیچ داکۆکیەکی لە شەرەفی نەتەوایەتی نەکرد. لەهەر وڵاتێکی دێمۆکراتیک ئەوە کرابا هەم سەرۆک پارلێمان و هەم نوینەرەکە دەردەکران و دادگایی دەکران و سزای خۆیان وەردەگرت. ئێستا چۆنە ئەو پارلێمانە دەبێتەوە ماکەی شەرعیەت دان بە دەستور؟ بە ڕای من و بەپێوەری زۆرێک لە وڵاتە پێکهاتووەکانی ٦٠ ساڵەی ڕابردوو بۆ ڕیفراندۆم پێویست بە پێکهاتنی پارلێمان و بڕیاردانی ئەوان نییە. هەر دەزگایەکی کە لە لایەن دەسەڵاتەوە بە رەزایەتی لایەنەکانی پشتگریی لە ڕیفراندۆم و بە چاوەدێری بێلایەنی نێونەتەوەیی و ناوخۆیی دابندری دەتوانی ڕیفراندۆم بەڕیوە بەرێ و شەرعیەتیشی دەبێ.
لە ئاست دەسکەوتی گشتپرسی و ڕیفراندۆم بە ڕاشکاوی دەکرێ ئەوە وەک یەکەم هەنگاوی ناساندنی مافی رەوای کورد لە ئاستی نێونەتەوەیی و لە باری مافەکانی ناسراوی نێونەتەوەییدا ناو ببردرێ. ئەوەش پێوەندی بەوەوە نییە کە چ کەسێک و چ حیزبێک داوای دەکا. ئەنجامی سەرکەوتوانەی ئەو ڕیفڕاندۆمە دەبێتە بنەمایەکی یاسایی بۆ نەتەوەی کورد. لەئاستی جیهانیدا دەروازەی ڕیکخراوە نێو نەتەوەییەکان بەڕووی نوینەرانی داهاتووی نەتەوەی کورددا دەکاتەوە.
من لەو باوەڕەی دام کە ئەنجامی سەرکەوتووانەی ئەو گشتپرسیە، لە سەر سەرۆکایەتی و دەسەڵاتی هەریم دەبێتە ماڵ. ئەوان بە هەر مەبەستێک و ئامانجێک بەم ئەرکە پیرۆزە هەستا بن ناتوانن لە ژێر ئەو ئەرکە دەرچن کە داوای رەوای خەڵک دانەسەپێنن. هۆی ترسی گەورەی داگیرکەرەکانی کوردستانیش لەم خاڵەدایە. وەک کەسێکی کە نیزیک لە ٤٦ ساڵ لەتەمەنی خۆمدا تێکەڵاوی کاری سیاسی بووم و لەگەڵ دەیان زانا و بەڕیوەبەری کوردیش هەستان و دانیشتنم بووە و لەوان سەدان ئەزمون و دەرسم وەرگرتووە، سور دەزانم کە بۆ کەسێکی وەک بەڕیزمەسعود بارزانی ئاشکرایە کە ئەنجامی سەرکەوتووانەی ئەو گشتپرسیە چ ئەرکێکی دەخاتە ئەستۆی و چ نەخشێکی لە مێژوودا پێدەبەخشێ. ئاشکراشە کە وەپشتگوێ خستنی ویستی رەوای خەڵک چ زیانێکی بۆ وەدیدێنێ.
لە کۆتاییدا پەنجە بوو چەند خاڵ ڕادەکێشم:
یەکەم – هەرچەشنە پێکهاتنێکی قەندیڵ و هەولێر، دەبێتە کۆڵەکەیەکی بە هێزی کۆتایی هێنان بە ژیانی بندەستی کورد بە گشتی.
دووهەم- گشتپرسی دەبێ لە هەموو ناوچە کوردستانیەکانی باشوردا ئەنجامبدرێ. تەنانەت بۆ ئەو ناوچانەی بندەستیشدا لە هەریمی کوردستان ناوەندی را وەرگرتن دابندرێ.
سیهەم- ئەو کەسانەی بە بیانووی هاتنەدیی دەستەڵاتی بنەماڵەیی لە ڕیفڕاندۆم وەدەنگهاتوون، گەر بەخۆیان دابێنەوە و چاوێک بە خەباتی ڕزگاریخوازانەی نەتەوەی خۆیان و رەوتی پەرەگرتنی وڵاتەکانی جیهان دابخشێنن بۆیان دەردەکەوێ کە خەبات بۆ دابینکردنی دیمۆکراسی ڕاستەقینە و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مافەکانی مرۆڤ لە هێچ کۆمەڵگایەک دا کۆتایی پێنەهاتووە و نایەت. تەنانەت لەچوارچێوەی وڵاتێکی خۆماڵیدا ئەو خەباتە هەموارتر و سەرکەوتووتر دەبێ هەتا لە ئاست دوژمنێ داگیرکەری دڕندە و کوردکوژدا. با نەبینە نەتەوەیەکی فەرامۆشکار و بێ ئەسپاردەیی بە مێشک ئەو هەموو تاوانانەی کە کراون و دەکرێن وەبن خۆڵی لەبیربردنەوە دەین!
چوارەم- لەئاست ترس و خۆفی هەندێ تازە رووناکبیر لەمەڕ پالپشتی ئیسرائیل لە سەربەخۆیی کوردستانیش بە ڕاشکاوی سەرەڕای ڕەخنە لە پێشیلکرانی مافەکانی مرۆڤ لە فەلەستین، ئیسرائیل تاقە دەوڵەتی دیمۆکراتیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وەک کوردێک سپاسی گەلی ئیسرائیل دەکەم بۆ پاڵپشتیان لەسەربەخۆیی کوردستان. هیواداریشم ئیسرائیلی و فەلەستینی سکۆلار لە پەنا یەکتر ببنە دوو دەوڵەتی دراوسێ و دۆست. سەردەمی فریودانی نەتەوەی کورد بە برای موسلمان بەسەر چووە.
بەم هۆیانەوە بە تەواوی هەست و گیان و دڵەوە پشتگیری لە گشتپرسی دەکەم و بە هیوای سەرکەوتنی ئەو ڕیفراندۆمەم کە شکانی دوژمنان و داگیرکەرانە!
٢٨.٠٦.٢٠١٧