ژیان هەڵسووڕانە ، جووڵەیە ، نەوەستانە . هەر ئەو خسڵەتەشە گیان لەبەر و بێگیان لە یەكتر جیا دەكاتەوە . تەنانەت ئاو ئەگەر لە گەڕان و جووڵە بوەستێ دەمرێ و دەبێتە گەنداو . لە نێو دونیای مرۆییشدا هەن كەسانێك جیاوازترن لە باقی هاو ڕەگەزەكانی دەورووبەریان ، بە قەولێك قولانجێك لە هەمووان لە بانترن، چونكە هەڵسووڕن
یانی ناتوانن خۆ لەقەرەی ڕووداوو مژارە جوراوجۆرەكانی دەورو پشتیان بدزنەوە ، بە گشتی مرۆڤ گەلێكی ئەكتیڤن ، شێلگیرن ، بوێرن ، خۆ بە بەرپرسیار دەزانن، بۆیە زۆر جار سەر چاوەی سەرەكیی ڕووداوەكانن . ئەو چینە تایبەتییەن كە كەسانێكی چلە پۆپەیان تیدا هەڵدەكەوێ و لە نێو كۆمەڵگەدا جێ پەنجەیان بەڕوونی دیارە و بۆیان هەیە و دەتوانن لە پێكهاتەی گشتی كۆمەڵگادا گۆڕانكاری سیاسی ـ ئابوری ـ كۆمەڵایەتی ـ هونەری ـ ئەدەبی بە نرخ پێك بێنن .
ئەم ژیانەی كە مەكۆكی هەودای ئەم باسەیە ، وەختایێك لە جەغزی ڕەوتێكی « مەرگە ساتی » و مەمرە مەژی دێتە دەرێ ، مروڤانێكی تایبەتی و هەڵسوور و جەسووریان تێدا هەڵكەوتبێ . بە واتایێك مەكۆكی بیر و هزری كۆمەڵگاكەی خۆی بێ .
لە قامووس و كلتووری فەلسەفەدا بە تایبەتی لە فەلسەفەی بوونی عیرفاندا باسێك هەیە دەڵێ : لە هەر سەردەم و زەمەنێكدا حەوت كۆڵەكەی زێرین و قایم هەن كە قورسایی باری جیهانیان لە سەر شانە ، حەوت مرۆڤی مەزن و « پیاو چاك » هەن كە بە هێز و بازوو ـ نا ـ بەڵكوو بە بیر و هزر و ئەندێشە ، ئاڵتڕناتیوێكی نوێ و پێویست دەئافرێنن ، یان باشترە بڵێین فنداسیۆنێكی فكری نوێ و سەردەمیانە بۆ ژێرخانی كۆمەڵگا دادەڕێژنەوە . هەركە لە كلتووری كوردەواریش تێ دەفكرین ، بۆمان دەردەكەوێ وشەی « حەوت » شوێنێكی تایبەتی هەیە . وەك : حەوتەوانان ، حەوت ئاسمان ، حەوت ڕۆژ ….. یان لە قامووسی جیهانیدا وەك حەوت هونەر یان حەوت قاتی هونەریی . بەڵێ حەوت مرۆڤی ژیر و وشیار و شارەزا ، باوەڕ پێكراوی كۆمەڵگا ، ڕێبەر ، پێشڕەو ، سەرچڵ . بەڵام دەبێ بزانین ئەم حەوت مووروە عیللەت پەڕێنە ، قەت بێ كۆسپیش نابن . هەتا ئەوان هەبن ناحەزان و دڵ چڵكنان و بیر تەسكانی پەراوێز خراو كە چاویان بەرایی هەڵاتنی ئەوانیان نییە تیری شەیتانی و ژەهراویان دایمە لە بۆسەی كەواندا بۆ ناونەتەوە .
ویەن ، پێتەختی هونەری پێنجەمی جیهان ، شاری یوتۆپیای موزیك و ئاواز ، تەلاری مۆسیقایی و گۆرانیی و ڕەسەنایەتی و جوانی وخۆشەویستی . لە لایێكی تریشەوە یەكێ لە ناوەندە گرینگەكانی سیاسی و گرێبەستە نێو نەتەوەیەكانی جیهانە . وەك وڵاتی سوئیس بە هۆی بێلایەن بوون و خۆ تێهەڵنەقوتاندن لە كاروباری وڵاتان و هەڵوێست نەگرتنی لایەن گرانە ، شوێنێكە بۆ حەواندنەوە و كۆبوونەوەی لایەنە جۆراوجۆرە سیاسی و نێو نەتەوەیەكان. لەم شارەدا چەند ڕووداوێكی گرینگ و مێژوویی ڕوویداوە كە لە ژیانی هەندێك گەل و نەتەوەدا شوێن و دەو.ری تایبەتی هەبووە.
1- یەكەم ڕووداو :
– ساڵ : 22ی پووشپەری 1938 ،
– كات : سەردەمی زەبەلاحی و زۆربێژی و سەرەڕۆیایەتیی نازیسم .
– وڵات : ئوتریش( نەمسا ).
– شار : ویەن .
– شوێنی كۆبوونەوە : هوتێل هیلتۆن .
لەو دانیشتنەدا دوو شاندی بەرانبەر ، كە بریەتییە لە شاندی حكومەتی ئوتریش لە برانبەریشیدا شاندی حكومەتی ئاڵمانیا نوێنەری نازیسسم و هیتلێر .
– بڕیار : دوای چەند دانیشتنێكی جیاجیا سەرئەنجام بە خواستی ئاڵمانی نازی وڵاتی ئوتریش بە ئاڵمانەوە دەلكێندرێ و دەبێتە بەشێك لە خاكی ئاڵمانی هیتلێری .
- ئاكام : تەسلیم بوون ، مل كەچ بوون ، سەرشۆڕی پێتەختی ژانری پێنجەمی هونەر .
جێگای ئاماژە و وەبیر هێنانەوەیە ئوتریش یەكەمین وڵات بوو لەو زنجیرە وڵاتانەی كە ئاڵمانی نازی دەستی بە سەردا گرت ، بێ ئەوەی فیشەكێك بتەقێندرێ یان بەربەرەكانیێكی چكۆلەی حوكمی یان خەڵكی لێ بكەوێتەوە . ڕەنگە ئەگەر ئوتریشی ئەو سەردەم كەمێك بەربەرەكانی و دژكردەوەی لە خۆی نیشان بدایەت شایەد ئاڵمان ترسێكی تێدا بزاوتایەت و لە بڕیارەكانی داهاتوویدا كەمێك سڵەی بكردایەت . بەڵام وەك مێژوو بە ڕوونی باسی دەكات ، دەوڵەتی ئەو كات بە هەڕەشەیێكی سەر زاریانە بە كلۆنیالیزم بوونی وڵاتەكەیان واژۆ دەكەن و مۆركێكی ڕەش لە تەوێڵی ویەن دەدەن.ئەم ڕووداوە دەورێكی گرینگی لە هەڵایسانی شەر دووهەمی جیهانیدا هەبوو.
2- ڕووداوی دووهەم :
– ساڵ : 22 پووشپەڕی 1989 .
– كات : سەردەمی خوێڕیایەتی خانەخوێ ، سەردەمی زۆربێژی و تیرۆریزمی نێو دەوڵەتی كۆنەپەرەست .
– وڵات : ئوتریش ( نەمسا ) .
– شار : ویەن .
– ئاكام : سەرشۆڕی بۆ ویەن ، ویەنی كانگای هونەر ، ویەنی مەڵبەندی گۆرانی و خۆشەویستی ،
لەو ڕۆژەدا هونەر كڕ كەوت ، ئاڕشەی ویڵۆن و ویڵۆن سۆلەكان دوو لەت بوون ، ساكسیفۆنەكان بە جیگای ئاوازی ئەوین و خۆشەویستی كەڕەنای جەنگ و حوێنیان لێدەدا . پیانۆ و كلارنێتەكان ، نۆتی مەرگیان بە سەر باڵای حاكمانی ئوتریشدا دادەباراند ، بێتهۆوێن شاباشی خوێنی وەردەگرت ، فلووت گەرووی ئازادی خوازی هەڵدەدڕی و گۆرانی وەحشەتی دەچڕی ، ئۆركێستراكان سەمفۆنیای مەرگیان لێدەدا ، دەنگ بێژی هونەر گورگ ئاسا دەیلووراند ، شەقام خوێنی دەهێناوە و ویەن بێزی لە خۆی دەكرد ، لەو ڕۆژەدا ڕوخساری هونەر بە چڕنووكی تاوانباریی ویەن خەوشدار بوو . بڵێن بە موتزارت ئۆپێڕا تایبەتیەكەی بكاتە پایەنازی تیرۆریستان نەوەك لە كاربەدەستانی ئۆتریش ڕازی نەبووبن ! تۆ بڵەی تفەنگی دەستی پیاو كوژەكان جانتاو ئاڕشەی موسیقا نەبووبێ ؟ یان فیشەكی چەكی خوین ڕێژەكان نۆتەی ئۆپێرای موزارت یان نۆتی سەمفۆنیای بڕایۆز نەبووبێ كە توانیی بە ئاسانای سنگی گزینگ شەق بكاو دڵی ئاشتی و ئازادی هاڵبدڕێ ؟
لەو ڕۆژە نگریسەدا ، لەو كاتە سامناكەدا ، لە وەها ڕۆژێكدا كە شەوەزەنگی چڵكن و نەخۆش بە بێژنگی كۆنەپەرەستی بەری ڕۆژ دەگرێ ، دڵی مرۆڤێكی كەیلی ئازادی و ئاشتی و مێهرەبانی خەڵتانی خوێن دەبێ . دیسان خێوی شەر ، دیسان دێوەزمەی مەرگ ، دیسانەوە چنگی ڕەشی تاوان كۆتری ئاشتی دەگەوزێنێ ،
لە پشت مێزی وتووێژ دوو شاند ڕووبەڕووی یەك دەنیشتوون .
شاندی یەكەم :
هەڵگری ئاواتی گەلێكی چەساوە و بێبەش و ماف خوراو ، جانتای دەستیان پێنووس و گوڵ و كوتر . لەسەریاندا جریوەجریوی چۆلەكەو شنەشنی شەماڵ و كەروێشكەی گیا و دوەن . نیگای چاویان نیاز پاكی و یەك ڕەنگی بوون . ئەوان بە دڵێكی ئەهورایی و بەجانتایێكی دڵۆڤانییەوە هاتنە پشتی مێزی دانوستانەوە . خواستیان برایەتی و پێكەوە ژیان . ئاواتیان بەختیاری و بەختەوەری بوون . هەناسەیان گوتاری ئاشتەوایی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی .
شاندی دووهەم :
جانتای دەستیان ژەهر و باڕووت و گولە وچەك . بیر و هزریان هەڵگری بوغز و قین و فڕ و فێڵ و دواكەوتوویی. نگاكانیان پڕاوپڕە ڵە ڕەش بینی و شك وگومان . خواستەكانیان خوێن ڕشتنە و گلاندنی بەرانبەرە . وێردی دەمیان ئایەتەكانی تۆقاندن و شەڕو شۆری وماڵ وێرانی . خواستەكانیان خوێن ڕشتنە و خوێن ڕشتنە و خوێن ڕشتن .
دەڵێن مێژوو دووپات دەبێتەوە ، ساڵی 1938 پاش سێ جار دانیشتن و وتووێژ ئوتریش بە ئەڵمانەوە دەلكێندرێ . ئەمجارەشیان پاش سێ جار دانیشتن لە ئاكامدا تیرۆریستانی كۆماری ئیسلامی شاندی دانووستانكاری كورد واتا د. قاسملوو و دوو هاوڕێكەی بە فڕ و فێڵ تیرور دەكەن و بە سەربەرزیی دەسەڵات دارانی ئوتریشەوە بە كەشم و نەشمەوە بەڕێ دەكرێنەوە . جارێكی دیكە و سەرشۆڕیێكی دیكە بۆ تەوێڵی ویەن . ئەمجارەیان شوبێرت و هایدێن و چایكۆفسكی و…. ئارقەی شەرم دایگرتن و مۆسیقایان لە خم وەردا و سەمفۆنیای تڕاژیدی مەرگی ئازادیخوازیان ژەنی و میداڵیای شەرەمەساریان لە سەر سینگی ئوتریش داكوتا .
ڕەنگە بگوترێ ئەگەر ئوتریشیش بەرهەڵستی ئەو كردارە قێزەونە ببوایەتەوە ، لە سەر ڕەفتار وكرداری ڕێژیمی كۆنە پەرەست كارتێكەریێكی ئەوتۆی نەدەبوو ، بەڵام ڕاست بە پێچەوانەی ئەو قسەیە دەبێ بگوترێ دیكتاتۆڕانی سەرەڕۆ سەبارەت بە كردەوە چەپەڵوو دژە مرۆیەكانیان چەندە تووند و تیژ و بێچاو و ڕوون ، هەر زۆر زوو سەد ئەوندەی تریش سەر دەخەنە كالانی خۆیان و هەر نەبێ سەردەم و مودەیێك بێ دەنگ و كڕ دەكەون . هەر سەبارەت بە كەیسی د .قاسملوو و هاوڕێیانی شەهیدی ، ڕێژیمی تیرۆر پەروەری نێو دەوڵەتی ئێرانی ئیسلامی هەركە بۆی دەركەوت هیچ كەس و دەوڵەتێك نییە بۆی بێتە لەمپەر و بەربەست و زۆر ترسەنۆكانە سەری بەرداوەتەوە ، هیچ سێ و دووی لێ نەكردوو بەبێ هیچ سڵ كردنەوەیێك دوای چەند ساڵ زۆر بە لووت بەرزی و بەرزە دەماخانە ڕێبەری دووهەمی حیزبی دێموكڕات واتا دوكتور سادقی مەزن و هاوڕێیانی تیروركرد ، هەر بەو حیسابەی كە لە ئوتریش و باقی وڵاتانی دیكە ئەو تیرۆرانەی ئەنجام داببوو.
بەڵام هەموو دیمان دەزگای دادوەری ئاڵمان قۆڵی هیمەتی لێ هەڵماڵی و بەبێ ئەوەی گوێ بداتە دەیان هەڕەشە و گوڕەشە و بێ ئەوەی چاوی بە هیچ بەرتیلێك هەڵخڵەتێ – ڕاست بە پێچەوانەی دەسەڵات دارانی ئوتریش – باڵاترین دەسەڵاتی كاربەدەستانی كۆماری ئیسلامی خستە ژێر پرسیار و بە تاوانباری سەرەكی ناساندن.
وەك هەموومان ئاگادارین ، هەر دوای حوكمی دادپەروەرانەی دادگای بێڕلین لە سەر كەیسی میكۆنووس بوو كە ڕژیمی تیرۆریست پەروەری ئیسلامی ئێران بە تەواوەتی بە سەر ئاكاری نگریسانەی خۆیدا چوەوەو ئیدی لەو چەشنە تیرۆرانەمان بە چاو نەدی. هەرچەندە دەبێ بگوترێ بە داخەوە لە نێو ئوپۆزیسیۆنی كوردی و بەگشتی ئێرانیدا ئیدی كەسایەتیێكی بەر چاو و ئەوتۆ و كاریزما و شوێن دانەری وەك د. قاسملوو و د . سادقی شەڕەفكەندی و هەر وەها د . بەختیارمان نەدی بكەوێتە خانەی تیرۆریزمی جەهەنەمی ئیسلامی ئێرانەوە .
دوای دادگای میكۆنووس حوكمەتی ئیسلامی ئێران بۆ ئەوەی بە ڕواڵەتیش بێ نیاز پاكی خۆی بە دنیا بسەلمێنێ و وا نیشان بدا كە دەستی لە سەرەڕۆیی و تیرۆر و هەناردە كردنی شۆڕش و ئینقلاب هەڵگرتووە ، تەنانەت لە چوارچێوەی دەسەڵاتی كرداری ( ئیجرایی ) خۆشیدا بنئاژۆ خوازانو و توندڕەوانی لادا و دەوڵەتێكی مام ناوەندی و ڕیفۆرم خوازی هێنایە سەر كار و محەمەدی خاتەمی كردە پێشڕەوی ئەو پڕۆسێسە و بۆ سەردەمانێك تاكتیكی خۆی گۆڕی .
بە واتایێك ئەگەر لە تیرۆری د. قاسملوودا حكومەتی ئوتریش بوێرانە و سەربەرزانە ڕاوەستابایە بێشك ماشێنی تیرۆریزمی ئیسلامی ئێران زووتر پەلكوت دەكرا و ڕەنگە تیرۆری میكۆنووس و چەند تیرۆرێكی دیكە نەخوڵقابایا .
بەڵێ ! بۆ جاری دووهەم میداڵیای ڕەشی شەرمەزاری لە تەوێڵی ویەنی هونەر پەروەر جێگیركرا .
3- ڕووداوی سێهەم :
– ساڵ : 22پووشپەڕی 2015 .
– كات : سەردەمی ژێر پێخرانی مافی مرۆڤ ، خۆ لادان لە داخوازی گەلانی چەوساوەی ئێران بە بیانووی سادوو سەودای ئابووری و ترس لە وزەی ئەتۆمی بوونی ئێران .
– وڵات : سەرەتا سوئیس ، لە ئاكامدا وڵاتی ئوتریش .
– شار : ویەن ،
– ئاكام : شكستی بەرەی ئازادی خوازو ژیر چەپۆكە .
پاش ساڵیانێك وتوووێژ و سات وسەودای سیاسی و ئابووری سەرەتا لە وڵاتی سوئیس لە شاری لۆزان وتووێژی دوو لایەنی دانوستان كار دەستی پێ كرد . لە لایێك گرووپی پێنج زێدە یەك ، شاندی بەرانبەریش نوێنەرانی دەسەڵاتی تاران .
شوێنی كۆبوونەوە هەر ئەو هوتێلەی لە دەیەی بیستی سەدەی بیستەم گرێ بەستی نگریسی لۆزان دەبەسترێ و گرێبەستی ( سیڤەر )ی تێدا دەكوژرێ و دیسانەوە كوردستانی لەت لەت كراوی سەردەمی عوسمانی و سەفەوی ، ئەمجارەشیان دابەش دەكرێتەوە . وات كوردستانەكەی ژیر دەستی عوسمانی دەبێتە سێكوت ، بۆ عێراق و توركییە و سورییە .
لە شاری لۆزان گەرای گرێبەستی ئەتۆمی ئێران چەكەرە دەكات و لە 22ی پوشپەڕی 2015 لە شاری ویەن بە ڕزامەندی هەردوو شاندی دانووستانكار واژۆ دەكرێ ، ڕاست لەو هۆتێلەی كە ساڵی 1938 لكاندنی ئوتریش بە ئاڵمانەوە واژۆ دەكرێ !
لەو دانیشتنانەدا بە ڕواڵەت كێشەی ئەتۆمی ئێران چارەسەر كرا و هەر دوو لایەن ڕزامەندی خۆیان دەربڕی و بسكەی سمێڵانیان دەهات ، هەرچەندە دەبوو لایەنی شاندی ئەورووپی و ئەمریكایی بیانزانیبایە كە تۆبەی گورگ مەرگە و هیچیتر . یان تۆ بڵێی لەو بارەوە لە ئێمەش باشتر نەزانن و تێ نەگەن – ڕەنگە حەقیقەتیش هەر وابێ- لەو بەینەدا بێشك پێكەوە سازانێكی نهێنی و شاراوە لە ئارادا هەبێ ، چونكە بەو دەست بڵاوی و خۆ تێ هەڵقوتاندنە دەرەكیانەی كۆماری ئیسلامی ئێران بێگومان ئێران فاكت و كارتی یاری و بەرەندە بوونی باشی لە دەست دایە دژ بە ڕۆژئاوا .
ئوروپا و ئەمریكاش هەڵسەنگاندنی گشتیی و مەیدانیان بۆ ئێران هەبووە ، سەبارەت بە ڕۆڵ و تاكتیكەكانی ئێران لە مەڕ وڵاتانی یەمەن ، بەحرەین ، عێراق ، سوورییە و لووبنان كە بە كەوانەی شێعە ( هلال شیعە ) ناسراون . سوور دەشزانن كە حیزبووڵای لوبنان ، ئەسەدی سوواییە ، حەشدی شەعبی و سپای بەدری عێراق ، شێعە ڕاپەڕیوەكانی بەحرەین و حووسییەكانی یەمەن ، پوتانسیەلێكی زۆر مەترسی دارن بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوین و بەرژەوەندییەكانی ڕۆژئاوا . هەر بۆیە چاو لە خواستی ناوخۆی گەلانی ژێر چەپۆكەی ئێران دەنووقێنێ یان بە قەولێك ڕەنگە هەڵیگرتبێ بۆ وەخت و كاتێكی دیكە تاكوو بەرژەوەندی و تاكتیك و ئیستڕاتیژی قازانج پەرەستانەی خۆی تیدا ببینێتەوە .
بەڵێ ! سێ جار مێژوو لە یەك شوێن دووپات بووەوە ، هەركامەیان بە تڕاژیدیێكی دڵتەزێنەوە . بە شكستێكی مێژوویی بۆ پڕێستیژی وڵاتی ئۆتریش ، كە ئەگەر لە كاتی خۆیدا پێشیان پێ گیرابایە ڕەنگە دووپاتەی ئەو تڕاژێدیانە بوونی نەبووبایەت .
( ڕۆژبین بۆكانی – هاوینی94)