ژێنراڵ قاسم سۆلەیمانی کە مەترسیدارترین کەسی دنیاس 60 ساڵ تەمەنیە و بەرپرسی سپای بەدناوی قودسی ئێرانە کە ئەرکی ئاژاوەنانەوە بۆ رژیمی مەڵاکانی تاران لە دەرەوەی وڵاتە.
پاش عێراق، سوریە، لۆبنان و یەمەن ئیسە وڵاتی پادشایی ئۆردن ئەتوانێ بکەفێتە مەترسیەوە.
ئێران لەم بارودۆخە کەڵک وەرئەگرێ بۆ پەرەپێدانی دەسەڵاتی. لەحاڵێکدا کە ئێران خۆی وەکوو وڵاتێکی خاون هێزی دابینکەری سەقامگیری بە وڵاتانی رۆژئاوایی ئەناسنێ بەشێوەێکی هەرە زۆر گرووپە تێرۆسیستیەکان لە دەرەوەی سنوورەکانی پشتیوانی ئەکا. ئاگرنەروەی مەرگبەخش بە بزەی سەر لێویەوە خۆی وەکوو ئاگرکوژێنەرەوە ئەناسێنێ و قاسم سۆلەیمانی پایەبەرزترین مەئمووری ئاژاوەنانەوەیە.
قاسم سۆلەیمانی کیە؟
یەکێ لە بەرپرسانی پایەبەرزی دەرەوەی سی ئای ئەی سۆڵەێمانی وەکوو بەهێزترین کەسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناو ئەوا. پازدە هەزار کەس لە باشترین ئەندامانی سپای پاسداران بە ناوی سپای قودس لەژێر فەرمانی ئەو لەدەروەی سنوورەکانی ئێران خەریکی چالاکین. هەروەها ئەرکی سیاسی و ئەمنیەتیش جێبەجێ ئەکەن و لەهەمووی دنیا خاونی تۆڕی ڕێکخراوەیی و هەستەی تێرۆرن.
ناوی سپای قودس لە ناوی عەرەبی ئوورشەلیمەوە وەرگیراوە کە سەمبۆلی داگیرکردنی ئێسراییل لەلایەن مۆسۆڵمانانەوەیە. ئەوان پاڵپشتی حێزبۆڵای لۆبنان، حەماس لە کەنارەی غەزە و حووسیەکانی یەمەن ئەکەن.
رژیمی ئەسەد لە سووریە بە بێ یارمەتی ئەوان تاکوو ئێستە لەناو چووبوو. سۆلەیمانی بە هەمووی هێزی نیزامیەوە ئەم دیکتاتۆرە زاڵمەی لە سەر دەسەڵات ڕاگرتوە و میلیشیا شێعەکانی عێراق لەژێر چاوەدێری سپای قودسدا دەس ئەدەن بە خراوترین جنایەتگەل دژ بە جەماوەری سونی و جنایەتەکانی داعشیش ناتوانێ بگاتە ئەو ڕادە.
ڕاگرتنی رژیمی ئەسەد بۆ رژیمی تاران زۆر گرینگە. هێزەکانی ئەسەد بە شێوەیکی بێڕەحمانە و شۆکهێنەر بەردەوام هێرش ئەکەنە سەر خەڵکی ئاسایی سوری، وەکوو هەر بەوجۆرە کە لە رۆژی سێشەمە دا ئەنجامیان دا: …
هەروەها سپای قودس لە دەرەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش چالاکی هەیە: تەنانەت لە تایلەند، دێهلی نوێ، لاگۆس و نایرووبی دا هێزەکانی تێرۆری سۆلەیمانی چەند هێرشێکیان ئۆرگانیزە کردوە. تەنیا لە دوو ساڵێ ڕابردوودا هەوڵێ 30 هێرشی تێرۆریستیان داوە.
پیاوێ بە دوو سیماوە
سۆڵەیمانی لە شاری رابۆری کرمان لە بنەماڵەیکی هەژاردا هاتوەتە دنیا و مەجبوور بووە هەر لە منداڵیەوە بۆ بژیوی ژیانی کار بکا و خولیای وەرزشی سەنگین و شۆڕشی ئێسلامی بووە. لە شەڕێ نێوان ئیران و عێراق لە دەیەی 80 زایینی دا ئەڕوا بۆ بەرەکانی شەڕ و بە زوویی ئەوێ بە فەرماندەی لەشکر. ساڵی 1989 پاش تەواوبوونی شەڕ لە ئەرتەشدا ئەمێنێتەوە و لە رۆژهەڵاتی ئێران دەس ئەکا بە شەڕ لە دژی کارتێلی مادە هۆشبەرەکان.
ساڵی 1998 ئەوێ بە فەرماندەی سپاس قودس. لەم پۆستەدا راستەوخۆ لە لایەن خامنەییەوە فەرمان وەرئەگرێ. لەتەک خامنەییدا نزیکی زۆریان پێکەوە هەیە و لە بواری ماڵیەوە خامنەیی خەرجی ئەدا و ڕەنگە خەرجی شەخسیشی هەروەها.
سۆڵەیمانی لەتەک ژنەکەیدا لە تاران ئەژیت کە جاربەجارێ لەگەڵ خۆیشیدا ئەیوا بۆ بەرەکانی شەڕ. ناوبراو سێ کوڕ و سێ کچی هەیە و بە وتەی کارناسی بواری ئێران عەلی ئالفۆنێ حەز ئەکا خۆی وەکوو مرۆڤێکی سەربەژێر نیشان بدا.
ئالفۆنێ ساڵگاڕێکە کە خۆی بە بەهێزترین ژێنراڵی تێرۆرەوە سەرقاڵ کردوە و تەنانەت بەبۆنەی چەنکەسەوە پێوەندی لەتەک سۆلەیمانی دا هەیە. بە وتەی ئالفۆنێ: سۆلەیمانی دوو سیمای هەیە و یەکێکی وەتەنپەرەستانە و یەکێکی شێعەیکی باوەڕمەندە. پێش دەسپێکی شەڕ سەروازەکانی لە ئامێز ئەگرێ و بە گیریانەوە مالئاواییان لێ ئەکا. هەروەها لە کاتی کوژرانی سەروازەکانی ئەگیرێ و ئەڵێ شەرمگینە لەوەی کە ئەو زیندوو ماوە. بەڵام لە لایکی دیکەوە یارمەتی سپای پاسداران ئەدا کە بە وەحشیانەترین شێواز ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی سەرکوت بکەن و چەقیوەتە ناو قووڵایی گەندەڵیا و ئەیەوێ ئێران بکا بە دەسەڵاتی دیکتاتۆری سەروازی واتە دەسەڵات بە تەواوی مێلیتاریزە بکا.
لەوانەیە کە سپای پاسداران ئەرزشی تەبلێغاتی سولەیمانی دۆزیوێتەوە بۆیە دەسی کردوە بە بڵاوکردنەوەی وێنەکانی سۆلەیمانی لە بەرەکانی شەڕدا. ئەوترێ کە ئەمە تاکتیکێ ڕەوانی دژە داعشە: ”لە کاتێکدا کە داعش ویدیۆی ئێعدامی دیلەکان بە شێوازێ ناشرین بڵاو ئەکاتەوە سۆلەیمانی خۆی لە حاڵی چای هەڵلووشان لە بەرەکانی شەڕ لە نزیکی تکریتەوە نیشان ئەدا.”
بە وتەی ئالفۆنێ: ناوبراو دەسەڵاتی بە بۆنەی بەشدارانی شەڕی نێوان عێراق و ئێرانەوە هەیە کە خۆیان خزاندوەتە نێو ئابووری، میدیا و سیاسەت. هەروەها سۆلەیمانی وەکوو فەرماندەری سپای قودس ڕاستەوخۆ لەژێر فەرمانی عەلی خامنەییدایە.
سۆلەیمانی ئێدعای ئەوەی هەیە کە ئەو بڕیاردەرە سەبارەت بە هەموو سیاسەتەکانی دەرەوەی ئێران لە ناوچەدا. شتێکی روونە کە دەسەڵاتێکی زۆری بە بۆنەی پەرەگرتنی یەکجار زۆری دەسەڵاتی ئێران لە ناوچەکە دا هەیە.
دژبەرەکەی پێترایۆس
لە سەرەتای مانگی مارس دا لە کۆنفرانسێ کە لە شاری سلێمانی بەڕێوەچوو ژێنراڵی چوار هەسارە و بەرپرسی پێشووی ئەرکانی سپای ئامریکا دەیوید پێترایۆس سەبارەت بە پەرەسەندنی نفووزی ئێران هۆشداری دا. ”بە بروای من گەورەترین مەترسی بۆ سەقامگیری درێژەخایەنی عێراق و باڵانسی ناوچە داعش نیە بەڵکوو ملیشیا شێعەکانن کە یانکوو لە لایەن ئێرانەوە پشتیوانی ئەبن یانکوو راستەوخۆ لە لایەن ئێرانەوە بەڕێوە ئەچن.”
بێ شک لێرەدا مەبەست سۆلەیمانی بوو. ئەم دوو ژنێراڵە مێژووی دوژمنی درێژەخایەنیان پێکەوە هەیە. کاتێ لە ساڵی 2007 دا میلیشیا شێعەکانی سەر بە ئێران لە عێراقدا سەدان ئامریکاییان بە زۆری بە کەرەسەی تەقینەوەی درووسکراوەی دەست کوشت سۆلەیمانی ئێس ام ئێس (پەیام) ێکی بۆ بەرپرسی پێشووی هێزەکانی ئامریکا لە عێراقدا بەڕێ کرد و لەوەدا وتبووی:”ژێنراڵ پترایوس جنابت ئەشێ بزانی کە من واتە قاسم سۆلەیمانی سیاسەتەکانی ئیران سەبارەت بە عێراق، لۆبنان، غەزە و ئەفغانستان لەژێر دەستمدایە. باڵوێزی ئێران لە بەغدا ئەندامی سپای قودسە و هەروەها کەسێکە جێگەی ئەویش بگرێتەوە لە ئەندامانی سپای قودس هەڵئەبژێردرێ.”
ئامریکا – لە پاسیڤیەوە تاکوو هاوکاری
دەوڵەتی ئۆباما شک و گومانەکانی بەرانبەر بە ئێران کەمترە تاکوو بەرپرسی پێشووی ئەرکانی سپای ئامریکا. هاوکاتیش ئەیەوێ بوێتە دۆستی ئێستراتیژیکی تارانیش.
پاش تێپەڕبوونی ماوەێکی زۆر بەسەر گۆمان و قسە کردن لەوبارەوە ئامریکا ئێستا بە فەرمی ئەیەوێ لە شەڕی تکریتدا هاوکاری هێزەکانی ئێران بکا. یارمەتی نزامی هەنگاوێکە بەرەو هاوکاری ستراتێژی لەتەک مەڵاکاندا.
بە وتەی ئالفۆنێ: ”دەوڵەتی ئۆباما هێڵە سوورەکانی خۆی لە سووریە لەبەرچاو ناگرێ و بەهەر شێوازی ئەیەوێ لەسەر کێشەی ناوکی لەتەک ئێراندا ڕێک بکەوێ. ئەمە چتێکە کە کۆماری ئێسلامی هان ئەدا بە شێوازێک توندوتیژانە بکەفێتە شوێن ئامانجەکانی لەناوچەدا.”
هەواڵەکان لە تارانەوە ئەو مەترسیە ئەخەنە ڕوو کە مەڵاکانی تاران ئیتر وڵاتانی رۆژئاوایی جدی ناگرن. سەرەڕای بەردەوامی وتووێژە ناوکیەکان عەلی خامنەیی ڕێبەری کۆماری ئێسلامی هەڕەشەی لەناوبردنی ئامریکا ئەکا. لە پشووی سەری ساڵ واتە 21ی مارسدا خامنەیی ئامریکای وەکوو دوژمن و ئامانجەکانی دوژمنانە ناوبرد و دروشمی نەمان بۆ ئامریکای سەرهەڵدایەوە.
لە مانگی فوریە لە مانۆڤڕیکدا هێزەکانی ئێرانی ماکتی کەشتیکی فرۆکەهەڵگری ئامریکاییان لەناو برد. هەروەها نوێنەرانی مەجلسی شۆرای ئێسلامی داوایان کرد کە ئەگەر هەموو گەمارۆە ئابووریەکان بۆ سەر ئێران لانەچێ پێتاندنی ئۆرانیوم لەسەرەوە بگرنەوە.
هەروەها یەکێ لە ڕاوێژکارانی خامنەیی وەرچەرخانی سیاسەتی ئامریکای بە ئەرێنی ناوبرد و وتی ئیران لەوبارەوە هیچ گلەیکی نیە و لەسەر داخوازیەکانی خۆی لە وتووێژەکانا سووڕە.
ئۆباما ڕێکەفتنەکەی ئەوێ
بە وتەی فەواز گێرگێس کارناسی بواری رۆژهەڵاتی ناوەڕاس لە قوتابخانەی
ئابووری لەندەنەوە سەرەڕای ئەم رۆحیە دوژمنانە ئۆباما وەکوو خۆی ئەیەوێ کە ڕێکەفتنەکە بەهەرشێوەێک لەتەک ئیران دا بە ئەنجام بگا. ”ئۆباما لەسەر ئەو باووەڕەیە کە ڕێکەفتنی ناوکی لەتەک ئێراندا ئەوێتە خاڵی بەهێزی سیاسەتی دەرەوەی ئەو. بەڵام ئامریکاییەکان کاریگەری ئەم ڕیکفەتنە لە سەر ناوچەکە لەبەرچاو ناگرن.”
سێر جان یێنکینس باڵوێزی پێشووی بریتانیا لە عەرەبستانی سعوودی، سوریە و عێراق و بەڕێوەبەری ئێستەی ئەنستیتوی نێونەتوەیی لێکٶڵێنەوە ئێستراتیژەکەکان هەروەها هۆشدار ئەدا کە پاسیڤبوونی ئامریکا بەرانبەر بە ئێران ئەوێتە هۆی نێگەرانی.
بە وتەی یێنکس:”نوێنەرانی دەوڵەتی ئێران بە فەرمی ڕایانگەیاندوە کە چوار پێتەختی عەرەبی لە ژێر کۆنترۆڵیاندایە و شاندی چەکدارانی حووسی سەفەر ئەکەن بۆ تاران و بەغدا.”
ئەم بابەتە ئەوێتە هۆی ئەوەی کە هەستی خەیانەت پێکراوی ولاتانی عەرەبی دۆستی ئامریکا لە لایەن ئامریکاوە بەهێز بوێتەوە. ئەوان لە خۆیان پرسیار ئەکەن ئایا لەئەگەری هێرشی ئێران بۆ سەر ئەوان دۆستانی ڕۆژئاواییان دێنە هانایانەوە.
بە وتەی یێنکیس:”عەرەبەکان پاسیوبوونی ئامریکایان لە لۆبنان و سووریە دا دیوە و سعوودی یەمەن وەکوو لووتکەی مەترسیەکان بۆ سەر خۆی چاو لێ ئەکا. ئێران لە پشت ڕووداوەکانی عێراق، سوریە، لۆبنان و یەمەندایە.”
ئۆردۆن ئامانجێکی دیکە
لە کۆنفراسێکی جوولەکەکان لە کۆتایی حەفتەدا سۆلەیمانی رایگەیاند: عەمان ئەوێتە پەنجمین پێتەخت کە تاران لە داهاتوودا کۆنترۆڵی بکا. بە پێ هەواڵنێری ئیسنا لە زاری رۆژنامەی هائارێتسەوە سۆلەیمانی وتوویە کۆماری ئێسلامی ئەیەوێ شانشینی ئۆردۆن وەکوو لۆبنان و عێراق بهێنێتە ژێر دەسەڵاتی خۆی.
میدیاکانی رژیمی تاران لە وڵامی ئەم هەواڵە ڕایانگەیاند کە رۆژنامەی هائارێتس رۆژنامەیکی سەیهیۆنیستیە و لە زاری سۆلەیمانیەوە درۆی کردوە و هەوڵ ئەدا روانگەکانی ئەو گڵاو بکا.
ئەم هەواڵگەلە بۆ ساعێد قاسمی نژاد لە ناوەندی داکۆکی لە دێمۆکراسی لە واشینگتۆنەوە جێگەی سەرسووڕمان نیە. بە وتەی ناوبراو:”رژیمی ئێران ڕەقێکی یەکجار زۆری لە شانشینی ئۆردۆن هەیە و ئەم دوژمنیە ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1979 پێش شۆڕشی گەلانی ئێران و ئەگەر هەلی شێواندنی ئۆردۆن بۆ ئێرانیەکان هەڵکەوێ ئەو کارە کەن.”
بە وتەی قاسمی نژاد پێوەندیە نزیکەکانی نێوان ئێران و حەماس ئەتوانێ بوێتە یەکێ لە هۆکارەکانی. دوو میلیۆن لە دانیشتوانی ئۆردۆن خۆیان وەکوو فلێستینی پێناسە ئەکەن و ئێران پێخۆشە حەماس یانکوو داعش لەم وڵاتە بەهێز بکاتەوە. ”بە ناسەقامگیر کردنی ئۆردۆن ئێران ئەتوانێ بەرەێکی نوێی شەڕی نیوە سەرد لە دژی عەرەبستان و ئێسراییل بکاتەوە.”
چۆن ئەتوانرێ لە هەوڵی دەسەڵاتخوازی ئێران کەم بکرێتەوە؟
بە وتەی ئالفۆنێ: بەرپرسانی سپای قودس تاکوو ئێستا زۆر سەرکەوتوو بوون. ئەوان توانیان ئامریکا لە لۆبنان بکەنە دەرەوە و لەوێ بنیای حێزبۆڵایان دامەرزاند و لە کاتی شەڕی عێراق دا گورزێکی گەورەیان لە ئامریکا دا کە یەکێ لە هۆکارەکانی کشانەوەی هێزەکانی ئامریکا لە عێراق بوو. ”ئەوان توانیویانە پاش سەرهەڵدانی داعش خۆیان وەکوو هێزێکی مامناوەندی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاس نیشان بدەن. ئامریکا بەردەوام سیگناڵی ئەوە ئەنێرێ کە ئێران ئەتوانێ رۆلێکی سازەندە لە عێراقدا یاری بکا.”
بە وتەی قاسمی نژاد: ئەشێ گوشارە ئابووریەکان بۆ سەر ئیران بمێننەوە و زۆرتریش بکرێن تاکوو ئێران هێزەکانی لە بەرەکانی شەڕدا تەواو بکا. بەڵام ئامریکا ستراتژیکی پێچەوانەی لەپێش گرتوە. ”لە چەن دەیەی ڕابردوودا ئاسایش و سەقامگری ناوچەکە بەسرابووەوە بە یارمەتیەکانی ئامریکا. بەڵام لە کاتی دەسەڵاتدارەتی ئۆباما ئەمریکا ئەم هۆگریەی زۆر کەم کردوەتەوە کە هاوپەیمانانی ئامریکا زۆر نەرێنی چاوی لێ ئەکەن و بۆ ئێران هەلێکی گەورەیە.”
بە وتەی قاسم نژاد: ”کاتێ ئێران لە ژێر گەمارۆیکی یەکجاردا ئەتوانێ بەو شێوە توندئاژۆیانە هاڵسوکەوت بکا کاتێ کە بەرەو درووسکردنی چەکی ناوکی بڕوا و لەبواری ئابووریەوە دەسی ئاوەڵا بێ چۆن هەڵسوکەوت ئەکا؟”
سەرچاوە: رۆژنامەی بیلدی ئاڵمان
وەرگێڕان: شۆڕش ناسری