ساڵی 2015 ساڵێكی پڕ لەئاشوب و كارەسات و شەڕو قەیران و ماڵوێرانی بوو، بەگشتی بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی و بەتایبەتی بۆ خۆرهەڵاتی ناوەراست.
لە سەرجەم بوارەكانی ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی، تەنانەت لەبواری تەندروستی و بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و برسێتی و ئاوارەیی و رەوكردن و هەڵهاتن، تراژیدیایەكی یەكجار بێوێنەی سامناك و دڵتەزێن بوو.
قوڵبونەوەی قەیران و كێشەو گرفتەكان لەم ساڵەدا بەشێوەیەك بوو، تروسكای هیواو ئاسۆی ئومێد بۆ رزگاربوون لەم دۆخە بووە خەونێكی بەتاڵ و خواستێكی بێ بناغەو هیوایەكی پوك. لەڕووە واقعییەكەیەوە زۆربەی دنیابینی و بیروبۆچوونەكان بۆ ساڵی داهاتوو بەو ئاراستەیەدان، كە قەیران و كێشەو نەهامەتیەكان نەك هەر كۆتایان نایەت، بەڵكو روو لەزیادبوون و زیاتر قوڵبوونەوە دەكەن.
دنیابینیەكی
رەشبینیانەو زەمینەیەكی واقعی
ئەم بۆچوونە لەگەڵ ئەوەی لەڕواڵەتدا دنیابینیەكی رەشبینیانەیەو لەجەوهەردا زەمینەیەكی واقعی هەیە، بەڵام سروشتی مرۆڤ بەوەی بەردەوام بەهیواو ئومێد دەژێت، هێشتا خوازیارە ساڵی ئایندە ساڵێكی باشترو ساڵی رزگاربوون بێت لەقەیران و كێشەو گرفتەكان، هەرچەندە ئەم هیوایە بەپێی زۆربەی ئاماژەكان دوورە لەواقعەوە، بەڵام ئەستەمیش نییە، ئەوكاتەی مرۆڤەكان دەگەنە باوەڕێك، چیتر دۆخەكە بەرگەی ئەوە ناگرێت بەردەوامی بەفۆرمێكی تایبەت و دۆخێكی جێگیر لەشەڕو كارەسات بدەن ، بێ گومان زەمینەی گۆڕان و ئاسۆی هیواكان لەخەیاڵەوە دەبنەوە واقع.
لەڕاستیدا نەك تەنیا ئەم ساڵە، بەڵكو سەرەتای سەدەی بیست و یەك بۆ خۆرهەڵاتی ناوەراست بەكارەسات دەستی پێكرد. لەمەش گرنگترو جێی بایەختر سەرنج ئەوەیە، ئەم واقعە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەمریكاو خۆرئاواوە پێشتر ئاماژەو پێشبینی بۆ كراوە، چەندین جار باس لەوەكراوە، كە خۆرهەڵاتی ناوەراست تەنیا جێگایە بەبێ بەرجەستەبوونی گۆڕان چەندین دەیە ساڵە وەك خۆی ماوەتەوەو هیچ گۆڕان و نوێبوونەوەیەكی تیایدا رووینەداوە، لەم چوارچێوەیەدا میسرو عیراق بەبەردەوامی كلیلی كۆی گۆڕانكارییەكان و جێگای بایەخی داگیركەران بووە. میسر لەمێژە بەخاڵی ئیرتیكاز ناسراوەو عیراقیش دڵی خۆرهەڵاتی ناوەراست، بۆیە هەر گۆڕان و نوێبوونەوەیەك بەبێ ئەوەی بەمیسرو عیراقدا تێپەڕێت ئەستەمە بگات بە ئامانج.
راپەرین
دژی دەسەڵاتە دیكتاتۆریە عەرەبییەكان
لەدوای شۆڕشەكەی میسر، پێویستی بەرجەستەكردنی گۆڕان پەڕییەوە بۆ عیراق. لەدرێژەی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی پشێوی و راپەرینی خەڵك لەدژی دەسەڵاتە دیكتاتۆریە عەرەبییەكان گەیشتە سوریاو ئەم وڵاتە بووە گۆڕپانی شەڕو پێكدادانی نێوان پێكهاتە جیاوازو نەیارەكانی سوریا. شۆڕش و راپەرین لەم وڵاتە بەو ئاراستەیەدا نەڕۆیشت، كە ئەندازیارانی پرۆسەی بەهاری عەرەبی دەیان ویست، بەڵكو دۆخەكە گەیشتە ئاستی شەڕو پێكدادانێكی لۆكاڵی و هەرێمایەتی و شەڕێكی نێودەوڵەتی بەوەكالەت لەسوریا پەرپاكرا.
لەم پرۆسەیەدا چەندین گروپی تیرۆرستی دروستكراو شەڕو پێكدادانەكان بەرگی شەڕی سوننەو شیعەی لەبەركرا. لەنێو ئەو گروپانە مۆدێلێكی نوێ لەگروپی تیرۆرستی بەناوی داعشەوە پەیدا بوو. ئەم گروپە لەجەوهەردا سروشتی شارە زەردەواڵەی هەڵگرتووە. هەر ئەم سروشتەش وایلێكردوە لەمەلەفی دەزگا هەواڵگریەكانی ئەمریكاو بەریتانیاو ئیسرائیلدا بەناوی پرۆسەی شارە زەردەواڵەوە تۆمار بكرێت.
ئەم گروپە بەوەی لەستراتیجدا كار بۆ بەمەنزڵگەیاندنی بەرژەوەندیەكانی ئەمریكا. تەنانەت لەهەندێك ناوەندی هەواڵگری و سیاسیدا بە بەشێك لەستراتیجی نوێی ئەمریكا ناودەبرێت، گومانەكان زۆر بۆ ئەوە دەچن، كە ئەمریكا بۆ خۆی خوڵقێنەری ئەم گروپە بێت. لەلایەكیترەوە ئاشكرابوونی پەیوەندیی نێوان توركیاو داعش و هاوكاریە سەربازی و ئابووری و لۆجستیەكانی ئەو وڵاتە بۆ داعش، هاوكات دانپێدانانەكانی هێلاری كلنتۆن لەمەر رۆڵ و دەستیان لەدروستكردنی داعش ئەم گومان و بۆچوونەی زیاتر بەهێز كرد.
فراوانبوونی
ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی داعش
ئەم شەڕ و پێكدادانانەو فراوانبوونی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی داعش و جیابونەوەی بەرەكان بەشێوەیەكی بەرچاو، ئەو بارەی خوڵقاند، كە روسیاو توركیا راستەوخۆ بێنە شەڕەكەوە.
لەنیوەی دووەمی ئەم ساڵەوە بەهاتنە ناوەوەی سوپای روسیا بۆ سوریا، كێشەو شەڕەكان زۆر لەپێشوو زیاتر ئاڵۆزو فراوان و قوڵتربوونەوە، گۆڕان و وەرچەرخانێكی گەورە لەئاراستەی روداوەكان و مێژوی جیهان بەگشتی و ئایندەی خۆرهەڵاتی ناوەراست بەتایبەتی بەرجەستە بوو. ئەم رووداوە بەپراكتیكی بەدوای خۆیدا فراوانبونی گۆڕەپانی شەڕو پێكدادانەكانی فراوانترو هێزی ناكۆكیەكانی قوڵتركردەوە. بەرەكانی شەڕ جیابونەوەو فراوانبون و چڕبوونەوەی پێوەریان تۆماركرد. شەڕو پێكدانانەكان سروشت و واقعی شەڕی بەوەكالەتیان رەتكرد. لەم دۆخەدا هەرسێ رەهەندی جیهانی و هەرێمایەتی و لۆكاڵی لەهاوكێشەی نوێی هێز و سیاسەت و شەڕەكاندا یەكانگیر دەبن. ئەم دۆخە بەم رواڵەت و جەوهەرەی چەند دنیابینەیەك لەسەر پێناسەكردن و ناساندن و شیكاركردن دەخوڵقێنێت، لەروویەكەوە سیمای شەڕێكی جیهانی هەڵدەگرێت و لەروویەكیترەوە، دەبێتە سەرەتاو بناغە بۆ بەرجەستەبوونی شەرێكی ساردی نوێ، لەجەوهەریشدا ئاراستەكە بەرەو ئەو ئاقارە دەڕوات، كە سیستمێكی نوێی جیهانی لەهەناوی ئەم دۆخەوە بەخێرایی خۆی بسەپێنێت.
لەئەمڕۆدا لە لێواری دامەزراندنی بناغەی ئەم سیستمە نوێیە جیهانیدا، كۆی دنیابینی و پێشبینیەكان بەو ئاراستەیەدان كە سیستمێكی فرەجەمسەری جیهانی لەسەر داروپەردوی رووخاوی جیهانی تاك جەمسەری ئەمریكا دروست بێت. لەم پرۆسەیەدا هێزە مەزنەكان هەریەكەو بەپێی سەنگ و قەبارەی خۆی پێگەو دەسەڵاتی لەم سیستمە نوێیەدا دەبێت. لەلوتكەی دەسەڵاتدا چەند هێزێكی مەزن دەبن بەجەمسەری سەرەكی، لەو هێزانە، ئەوانەی تا ئەمڕۆ ئایندەو سیمایان دەركەوتوە، ئەمریكاو روسیاو چینە، هاوكات، كۆمەڵێك دەوڵەتیتر، كە لەناو ستراكچەری ئەم سیستمەدا بەوڵاتە سەركەوتووەكان ناویان دێت وەك وڵاتانی ئەڵمانیاو بەرازیلو هیندستان و وڵاتانی ئێمپراتۆرە كۆنەكان، كە تا ئەمڕۆش سەنگ و پێگەی دیارو تایبەت و بەهێزیان هەیە، لەوانە بەریتانیاو فەرەنساو ژاپۆن و…هتد.
باراك خانە لەكتێبی جیهانی دووەمدا ئەم وڵاتانە بەجیهانی دووەم ناو دەبات، بەڵام ئەو هیچ ئاماژەیەك بۆ بوونی جیهانی سێیەم یان ئاستی نزمتر لەم وڵاتانە ناكات. لەڕاستیدا ئاماژەكان ئەوەمان پێدەڵێن، كە لەخوار ئەمانیشەوە چەند هێزێكی هەرێمایەتی و دەوڵەتیتر ریزبەند دەبن.
ناكۆكی
ستراتیج و بەرژەوەندیی هێزە گەورەكان
لەم سیستمە نوێیەدا بڕیارە نێودەوڵەتییەكان لەسەرجەم بوارە سیاسی و ئابووری و كەلتوریەكاندا لەنێوان ئەم هێزانەدا یەكلادەكرێتەوەو دەدرێت. دەرئەنجامی ئەم واقعە نوێیەو بەرجەستەبوونی نێواندژی و ناكۆكی لەنێوان ستراتیج و بەرژەوەندی هێزە مەزن و گەورەكاندا زەمینەیەك بۆ دروستبوون و دامەزراندنی چەندین هاوپەیمانی و رێكخراوی جیهانی و هەرێمایەتی نوێ دەرەخسێت.
بەواتە لەم دۆخەدا لەمنداڵدانی سیستمی سیاسی رابردوودا سیستمێكی نوێ دروست دەبێت، لەم پرۆسەیەدا بەڕوونی سیستمێكی جیهانی سیاسی دەڕوخێت و لەجێگایدا سیستمێكی نوێ دروست دەبێت. بەواتە جیهان ئەمڕۆ لەقۆناغی پەڕینەوەدایە لەدۆخێكەوە بۆ دۆخێكی نوێ، سیمای ئەم قۆناغە بارێك لەناجێگیری و ناسەقامگیری نمایش دەكات، لەم پرۆسەیەدا لەگەڵ ئەوەی تا ئەمڕۆ سیستمی رابردوو بەسیماو رواڵەت هێشتا بەپێوەیەیە، بەڵام لەناوەرۆكەوە بەبەردەوامی لەپوكانەوەو رووخاندایە، هاوكات لەگەڵ ئەوەی سیتمی نوێ تا ئەمڕۆ سیماو رواڵەتێكی دیاری نییە، بەڵام لەكرۆكدا بەبەردەوامی لەگەشەكردن و دروستبووندایە و رۆژ بەرۆژ زیاتر پایەكانی جێگیر دەبێت و تارمایی روونتر دەبێتەوە.
لەڕاستیدا قۆناغی پەڕینەوە ئەستمە بەبێ شەڕ و پێكدادان و توندوتیژی بتوانرێت رەتكرێت، بۆیە ئاسایە لەم قۆناغەدا كۆمەڵێك شەڕو پێكدادان ببنە سیماو رواڵەت بۆ ئەم قۆناغە نوێیە. لەم قۆناغەدا خۆرهەڵاتی ناوەراست بەوەی پایەیەكی بەهێزو بەپیتی ململانێو ركەبەرایەتیەكان، دەبێتە پایەو زەمینەیەكی سەرەكی شەڕو پێكدادانەكان.
ئەجێنداو
ستراتیجی ناكۆك یەكانگیر دەبن
لەم ناوچەیە چەندین ئەجێنداو ستراتیجی ناكۆك یەكانگیر دەبن، بەرژەوەندییە جیاوازەكان بۆ گەیشتن بەهاوسەنگیو یەكسانی لەدابەشكردنی دەسەڵاتو سامانو ناوچەی نفوز بەردەوام دەبن لەخوڵقاندنی چەندین جۆری شەڕو ركەبەرایەتی و ململانێی سیاسیو ئابووریو سەربازیو كەلتوری. لەم پرۆسەیەدا شەڕو ركەبەرایەتیەكان هەرسێ رەهەندە جیهانیو هەرێمایەتیو لۆكاڵیەكان دەبرێتو شەڕو پێكدادان لەهەموو بوارو رەهەندەكاندا بەرجەستە دەبێت.
بەرەكانی شەڕ لەهەر سێ رەهەندە جیهانی و هەرێمایەتی و لۆكاڵیەكانی بەرونی جیادەبنەوەو لەڕووی یەكتری دەوەستنەوە، هەموو هێزەكانی لەهەر سێ رەهەنددا دەبنە بەشێك لەهاوكێشەیەكی جیهانی ئاڵۆز.
لەم دۆخەدا ساڵی 2015 بەشی شێری ئەم رووداو و پێكدادانەی گرتوەتە خۆی. لەمساڵەدا چەندین هاوپەیمانی و رێكەوتنامەی سیاسی و ئابووری و سەربازی جیهانی و هەرێمایەتی و لۆكاڵی راستەوخۆ و ناراستەوخۆ دروست بوون. لەبەرەی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەرابەرایەتی ئەمریكاو هاوپەیمانی عەرەبی و هاوپەیمانی ئیسلامی بەرابەرایەتی سعودیەو موبارەكبایی ئەمریكا.
لەبەرەی روسیاشدا هاوپەیمانی و رێكەوتنامەی روسیاو ئێران و هەردوو حكومەتە فەرمیەكەی عیراق و سوریا دیارترین هاوپەیمانی ئەم بەرەیەن.
بەشێوەیەكی گشتی لەڕەهەندی هەرێمایەتیدا جیابوونەوەی بەرەكان و هاوپەیمانیەكان بەرگی جیاكاریەكی تایەفەگەری لەبەركراوە، لەبەرەی ئەمریكادا سوننە، لەبەرەی روسیادا شیعە رواڵەتی بەرەكان نمایش دەكەن.
ئەم قۆناغە لەچەندین رووەوە جیاوازی جەوهەری لەڕابردوو هەیە، دیارترین ئەو جیاوازیانە، شەڕو ململانێ وركەبەرایەتیەكان بەرگی ئایدیۆلۆجیا لەبەر ناكەن، بەڵكو بەرژەوەندی دەبێتە بناغەی بیرو سیاسەت و ستراتیجی لایەنەكان. بەرژەوەندی رووداوەكان دەجوڵێنێت و هاوپەیمانیەكان و ستراتیجەكان دیاری دەكات و یەكیان دەخات، لێرەوە ئەو باوەڕە خوڵقاوە، كە زۆرێك لەبیرمەندانی سیاسی بەرژەوەندی وەك ئایدیۆلۆجیای سەدەی بیست و یەك پێناسە بكەن.
لەبواری ئابووریدا لەئاست و پێگەی لوتكەدا، واتە لەلوتكەی هەرەمی بەرەكاندا، بەواتە لەنێوان روسیا و ئەمریكادا، یەكێك لەسیماكانی جیاوازی ئەوەیە، بەرەكان لەنێوان وڵاتە بەرهەمهێنەكانی نەوت و گازی سروشتی و بەكاربەرانیدا دەردەكەون. سیاسەتی دابەزاندنی نرخی نەوت یەكێك لەو بەڵگە دیارانەیە، كە دەبنە بناغە بۆ ئەم دنیابینیە. ئەمریكاو هاوپەیمانانی بە بەردەوامی كاریان بۆ ئەوە كردوە، كە نرخی نەوت روو لەداشكاندن بكات، هەرچی روسیاو ئێرانیشە كار بۆ بەرزكردنەوەی نرخی نەوت و گازی سروشتی دەكەن.
لەڕەهەندی هەرێمایەتیدا، كە بەرواڵەت بەرگی شەڕو پێكدادانی نێوان سوننەو شیعەی لەبەركردوە، لەجەوهەردا درێژەپێدەری شەڕ مێژوی عوسمانی و سەفەوی و شۆفینزمی عەرەبیە. لەبەرەی سوننەدا ئەوەی دەبێتە بناغەی ناكۆكی و گرفت بۆیان، لەئەمڕۆدا گواستنەوەی سەركردایەتی سوننەیە لەتوركیاوە بۆ سعودیە. توركەكان، كە بەدرێژایی مێژوی نوێ خۆیان وا راهێناوە، رابەرایەتی بەرەی سوننە بكەن و جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بەقوڵای ستراتیجی خۆیان ببینن، لەم دۆخەدا دوورخستنەوەیان بارێك لەنائارامی سایكۆلۆجی و سیاسیان لا دەخوڵقێنێت، رەنگە هەر ئەمەش هۆكاری سەرەكی بەشێكی زۆر لەو هەڵە ستراتیجیانە بێت، كە رۆژانە دەیكەن.
سعودییەكان بڕیاری
سیاسیو ئابووریو سەربازی سوننەیان پاوانكردوە
سعودییەكان لەئەمڕۆدا بڕیاری سیاسی و ئابووری و سەربازی و كولتوری سوننەیان پاوان كردوە، لەئەمڕۆدا بەپراكتیكی رابەرایەتی دوو هاوپەیمانی گرنگ و كاریگەر دەكەن، هاوپەیمانی عەرەبی و ئیسلامی. لەڕاستیدا شكستهێنانی پرۆسەی عوسمانیەتی نوێ و گۆڕانی هاوكێشەی سیاسی بەو ئاراستەیەدا، كە بەپێچەوانەی ستراتیج و بەرژەوەندی توركیادا دەشكێتەوە ئەو بارەی خوڵقاندوە، كە رۆڵ و كاریگەری و مەودایە جموجۆڵی توركیا بەتەواوەتی تەسك بێتەوە. ئەم بارە دەسەڵاتدارانی تورك، بەتایبەتیش عەرابەكانی عوسمانیەتی نوێی توشی شێوەیەك لەناجێگیری دەروونی كردوەو چەندین هەڵەی گەورەیان پێدەكات.
لەم سیناریۆیەدا، كە تەواوی ناوچەی سنووری رێكەوتنامەی سایكس بیكۆی گرتوەتەوەو كۆی كوردستانی عوسمانیەتی خستوەتە ناو گەمەكەوە، بارودۆخەكان بەو ئاراستەیەدا دەڕوات، كە تەواوی سنوورەكانی ئەو وڵاتانەی رێكەوتنەكە لەسەرەتای سەدەی بیستەم دروستی كرد، جارێكیتر بكەونەوە بەر ئەگەری سەرلەنوێ پیاداچوونەوەو كێشانی نەخشەیەكی نوێ بۆ سنووری نەتەوەو گەلانی ئەم ناوچەیە. لەم دۆخەدا ئەوەی توركیاو دەسەڵاتە شۆفینیەكەی سەغڵەت كردوە دەركەوتنی تارمایی ئەم راستیەیە. ئەوان پێیانوایە نەخشەی ئەم ناوچەیە دەكێشرێتەوە توركیا دەكەوێتە بەر ئەگەری دابەشكردن و كوردەكان هەلی رزگاربوونیان بۆ دەڕەخسێت، ئەمەش وایلێیانكردوە وەرقە سیاسیەكانیان لێتێكەڵ بێت و هەڵەی زۆر كوشندە بكەن، نایانەوێت لە ئاڕاستەی رووداوەكان و ئەجندای نوێی و ستراتیج و واقعی ئەم قۆناغەی جیهان و هاوكێشەی سیاسی و هاوسەنگی نوێی هێز تێبگەن.
30/12/2015
کوردستانی نوێ