ئەو عێراقەی زۆرێك لە ئێمەی كورد گۆرانیمان بە باڵایدا دەگوت و تاكو ئێستاش هەندێكمان لەسەر ئەو گۆرانیە بەردەوامی
ن.
بەشێكی دیار لە نوێنەرو بەرپرسانی كورد لە بەغدا وەها دەدوان كە كورد غەدر لە عێراق دەكات، كاتێك لە پشتی ئەوەوە نەوت دەفرۆشێت و داهاتەكەی نادات بە عێراق، كاتێ كورد داهاتی خاڵە گومرگیەكان ناگێڕێتەوە بۆ بەغدا، كاتێ كورد بەشێك لە بیرە نەوتەكانی كەركوكی خستەوە ژێر دەستی خۆی، بەشێك لە ئێمە ئەوەمان وەكو داگیركردن و غەدركردن لە عێراق دایە قەڵەم.
تاكو ئێستاش هەندێكیان پێیان وایە دەبێ كورد ملكەچی عێراق بێت و لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا كاربكات و بجوڵێت. ئێستا دەبینین بەرزترین دامەزراوەی دەستووری ئەم وڵاتەی كە ناوی عێراقەو زۆرێك لە ئێمەش داوا دەكەین كورد پەیڕەوی ئەو دەستوورە بكات، ئەوەی بەسەر دەهێنرێت كە بینیمان و زۆرێك لە نوێنەرانی كوردیش نەك هەر ئازاری جەستییتان تیایدا بەركەوت بەڵكو سوكایەتیشتان پێكرا، كە بەداخەوە لە رووی مەعنەویەوە ئەو سوكایەتیەی بە نوێنەرانی كورد كرا، گەرچی ئەوان لە بەغدا كاریان كردبێت یان نا ئەوە سوكایەتیە وەكو نەتەوە بە ئێمە كراوە. بە خەیاڵی زۆرێك لە ئێمە عێراق وڵاتێكی دیموكراسیەو دەبێ كورد سوود لەو دیموكراسیەی عێراق وەربگرێت.
بریا ئەم بۆچوونە راست بووایە، چونكە ئەگەر ئێمە ژێردەستەی كۆلۆنیالیستێكی دیموكراتی بووینایە ( ئەگەرچی ئەمە وەهمە )، ئەوا سوودمان لە كەلتووری ئەوان وەردەگرت و دەشیا بەلایەنی كەمەوە سەرەتاكانی یەكتر قبوڵكردن فێرببووینایە، بەڵام ئاشكرایە ئێمە لە كۆی كەلتووری عەرەبی و ئیسلامی ئەو بەشە هەژموونی بەسەردا كردووین كە بەرهەمی خوێن و دەمارە كە ئەویش تووندو تیژی و رەتكردنەوەی هەموو ئەوانی تری لەلا بەرهەمهێناوین.
ئاشكرایە پەرلەمان دامەزراوەی كۆمەڵگای دیموكراتیە، واتە كۆمەڵگەیەك كە گەل چارەنووسی خۆی دیاری دەكات و ئاراستەی پەیوەندییەكان دەبنە پەیوەندی ئاسۆیی. هەڵبەت دیموكراسیش تەنیا لە كۆمەڵگەی پەرەسەندوو سەقامگیردا بوونی دەبێت و لە ئاستی یەكەمیشدا بەرهەمی پەروەردەی درووست و كۆمەڵگەی دامەزراوەییە، دامەزراو بە شووناسی كۆمەڵگەی شار نەك دامەزراوەی خێڵ و عەشیرەت و تایەفەو مەزهەب وەكو ئەوەی ئێستای عێراق. جێگای خۆیەتی بە ئێستا بە گومانەوە سەیری ئەوە بكرێت كە گوایە یەكەمین یاسا لە میزۆپۆتامیا لە دایكبووەو ئەم دۆڵی دوو رووبارەش گەورەترین شارستانێتی بەرهەمهێناوە. بە تایبەتی كە ئێستا دەبینین خەڵكی ئەم جوگرافیایە لە مێژووی سەدەی بیستدا كە زۆربەی دەوڵەتانی جیهان بوون بە خاوەنی دەستووری خۆیان، لێرە دەستوور دانەنراو نەبوو. دوای رووخاندنی رژێمی بەعسیش كە دەستوورێك بۆ عێراق نووسرایەوە، ئەوەتا دەبینین نەك هەر سووكایەتی بە دەستوورەكە دەكرێت و هەموو رۆژێك پێشێل دەكرێت، بەڵكو دامەزراوی تەشریعی وڵاتیش بە خۆیی و بە نوێنەرانی خەڵكەوە تیایدا گەورەترین سووكایەتیان پێدەكرێت. بەڵێ ئەمەیە عێراق، ئەو عێراقەی هێشتا بەشێكی زۆر لە ئێمەی كورد بە تایبەتی سیاسیەكان گۆرانی بە باڵایدا دەڵێن.
دیارە ئاشكرایە دەستوورو یاسا بۆ رێكخستنی ژیانی مرۆڤە، بۆیە روانین بۆ بەهای مرۆڤــ بەهای دەستوورو یاساكان دیاری دەكات. لەم وڵاتەدا تاكو ئێستا مرۆڤــ وەكو بەبەهاترین ئافریدەبوو سەیر نەكراوەو ناكرێت، كەواتە لەبارێكی وەهادا دەبێ دەستوورو یاسا چ بەهایەكیان هەبێت. ئەگەر تەنیا سەیری نزیكەی پەنجا ساڵی رابردووی مێژووی ئەم وڵاتە بكەین ئەوا بۆمان دەردەكەوێت كە چ سووكایەتیەك بەو ئافریدەبووە كراوە كە پێی دەگوترێت مرۆڤــ و بەپێی هەموو پەیامە ئاسمانی زەمینیەكان نوێنەری خودایە لەسەر زەوی یان مەزنترین بوونەوەرە لەسەر زەوی.
ئەوەی ئێستا لە عێراقدا روودەدات ئەوەمان نیشان دەدات كە تەنیا لەسەر نەخشەو بە نووسین دەوڵەتێك هەیە ناوی عێراقە، ئەگینا لە رووی كردەییەوە ئەم رووبەرە جوگرافییە هیچ بنەمایەكی دەوڵەت و دەوڵەتداری نەماوە. ئەوانەشی فەرمانڕەوایی ئەم بەناو وڵاتە دەكەن، بە گشتی كەسانی داخراوی مەزهەبی و تائیفی كەسایەتی بچووكن كە یان حەوزەی قوم یان حەوزەی نەجەف یان پرینسیپی شۆڤێنیست خیڵەكی عەرەب و پان عەرەبیزم بەڕێوەیان دەبات. كە هیچ كام لەمانەش لەگەڵ دیموكراسی و ژیانی پەرلەمانی و هەڵبژاردن و دەستوورو یاسا ناگوجێن. لەسەرەتادا كە ئەم پێكهاتە مەزهەبی و خێڵەكیانە كەمێ ملكەچ بوون بۆ دانانی دەستوورو یاساكان، یەكەم لە ترسی ئەمەریكیەكان بوو، دووەمیش لەبەرئەوە بوو كە هێشتا پێگەیان لاوازبوو. بەڵام ئێستا كە هەژموونی ئەمەریكیەكان وەكو ئەوسا نەماوەو خۆیشیان كەمێ جێگایان گرتووە لە عێراقدا، بۆیە دەیانەوێت هەموو ئەوانی دەرەوەی خۆیان فڕێ بدەنە دەرەوەو لە پێش هەموو ئەو دامەزراوانەی لە وڵاتی بەناو عێراقدا هەن، سوكایەتی بە پەرلەمان بەكەن، وەكو باڵاترین دامەزراوەی تەشریعی و جێگای نوێنەری زۆرینەی عێراقیەكان. ئەمەش ئاشكراترین بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە ئەم پێكهاتە مەزهەبی و تائیفی و خێڵەكیانە نە دەستووریان دەوێت و نەیاساو نە نوێنەرایەتی پێكهاتەكانی عێراق.
ئاشكرایە عێراق بە ئاسانی نابێتە وڵاتێكی دیموكراتی تا پەرلەمان و دامەزراوەی تەشریعی هەبێت. هەروەك عێراق بەو كەلتوورە خێڵەكی و تائیفی و مەزهەبیە داخراوەیەوە نابێتە وڵاتێك تا كورد تیایدا ببێتە هاوبەشی راستەقینە لە بەڕێوەبردن و ئەرك و مافدا. بە مانایەكی تر عێراق بەم كەلتوورەیەوە نابێتە وڵاتی هەمووان و بە ئاسانی شتێك پێكنایەت بە ناوی گەلی عێراق و چەمكی هاووڵاتیبوون بەئاسانی جێگیر نابێت تیایدا. لەبارێكی وەهاشدا كورد لەم بەناو وڵاتەدا هەر وەكو ئەوی دووەم یان ئەوی نەیارو تەنانەت ئەویی دوژمنیش سەیر دەكرێت. بۆیە بڕوابوون بە عێراقی هاوبەش و عێراقی دیموكراسی و عێراقی فیدراڵی و گەیشتنی كورد بە مافە نەتەوەیەیكانی لە سایەی عێراقی یەكگرتوودا بێجگە لە خەیاڵپڵاوی هیچی تر نیە. بۆیە چاوەڕوانی هیچ ئایندەیەكی گەش بۆ كورد ناكرێت لەم بەناو وڵاتەدا كە ناوی عێراقە.
بۆیە هەقە سەركردایەتی سیاسی كوردستان لەبری ئەوەی خۆی بە بەغداوە خەوریك بكات و لەبری ئەوەی نوخبەیەك لە كادیری خۆی بنێرێتە بەغدا بۆ خزمەتی ئەوانی مەزهەبی و تائیفی و خێڵەكی عەرەب و لەلایەن خەڵكی كوردستانیشەوە بەجۆرێك ئەو نوخبەیە لە كادیرانی میللەتەكەمان ناشیرین دەربكەون بەوەی كە كارەكانیان وەكو كاركردن بۆ موچەو بەرژەوەندی تاكەكەسی دەربكەوێت، پێویستە بڕیاری یەكلاكەرەوە بدات بەوەی كە عێراق بۆ كورد هیچ مانایەكی نیەو كێشەی عێراق بەجێ بهێلین بۆ عەرەبی عێراق خۆیان و لەبری ئەوەی كێشەكانی خۆمان لە كوردستان چارەسەر بكەین و ناوماڵی خۆمان رێكبخەین و رق و كینەی رابردوو بەلاوە بنێین و خۆمان لە سۆزو هەڵچوونی هەرزەكارانە رووت بكەینەوەو بە لۆجیكی عەقڵ كاربكەین و دان بەوەدا بنێین كە كوردستان هی هەموومانەو لەو پێناوەشدا دەبێ دەستبەرداری خۆپەرستی و بەرژەوەندییە تاكەكەسی و حیزبیەكان ببین و پرۆژەی یەكێتی و یەكبوونی نەتەوەیی بنیادبنێین و بڕیاری یەكلاكەرەوە بدەین كە ئەویش رزگاركردنی خۆمانە وەكو هەموو كورد لەو هەموو كوشتن و بڕین و وێرانكاری و تێكشكاندنانەی لە رابردوودا دەڵەتی عێراقی بەرامبەرمان كردوویەتی و خۆمان رزگار بكەین لەو هەموو سووكایەتیەی كە ئێستا بەردەوام عەرەبی شیعەو سوونەی عێراق پێمان دەكەن كە دواترینیان ئەو سوكایەتیەیە بە ناوی خۆپیشاندانەوە تایەفەیەك لە شیعە بە نوێنەرانی كوردیان كرد. بەڵێ رزگاربوونی كورد لەم مێژووە تراژیدیایە تەنیا بە رێكخستنی تەواوەتی ناو ماڵی خۆی و پشتكردن لە ماڵی وێرانی عێراق دەبێت بۆ شیعەو سوونە.
سەرچاوە: خەندان